İdealtepe Mahallesi, Maltepe

İdealtepe'den gelen çağrı çoğu zaman ocak veya şubatta gelir: 'Kış bahçesinin ve banyonun zemini ısınıyordu, birkaç gündür ısınmıyor. Duvardaki termostatın ekranı sönük, yanına yaklaşınca yanık plastik kokusu var. Sigorta atmamış.' Bu cümlenin her parçası bilgidir. Zeminin ısınmaması şiltenin enerji almadığını söyler, ama şiltenin bozuk olduğunu söylemez. Ekranın sönmesi termostatın kendi elektroniğinin zarar gördüğünü söyler. Yanık kokusu sıva altı kasada bir temas noktasının aşırı ısındığını söyler. Sigortanın atmaması ise en önemli ipucudur: akım otomatın değerini aşmamıştır, kısa devre yoktur; sorun aşırı akım değil, uzun süre sınırda taşınan akımın bir klemenste ürettiği ısıdır. Bu durumda ilk iş hattın otomatını kapatmak ve termostatı yeniden çalıştırmaya uğraşmamaktır. Keşif termostatın kasasından başlar, ama panoda biter.

Sıva altı kasa açıldığında sahada çoğu zaman şu tablo bulunur: termostatın arka yüzündeki yük klemensi kararmış, çevresindeki plastik erimiş ve kabarmış; kasanın dibinde kömürleşmiş parçalar; şilteye giden yük iletkeninin yalıtımı klemens çıkışında kahverengiye dönmüş; kasa küçük ve doluyken içine bir de ek sıkıştırılmış. Çok telli uçlara yüksük çakılmamış, tel vidanın altında dağılmış. Bazı dairelerde termostatın arkasına bir değil iki şilte bağlanmıştır: önce banyoya döşenmiş şilte, sonra kış bahçesi yapılınca onun şiltesi aynı termostata paralel eklenmiştir, çünkü 'termostat zaten oradaydı'. Termostatın etiketi 16 A'dır; iki şiltenin toplamı etikete dayanmış ya da geçmiştir. Zemindeki sensör kablosu da aynı kasadadır; sıcak klemensin yanında onun yalıtımı da zarar görmüş olabilir. Kavrulmuş kasa yangın riskinin kendisidir: gevşek temas, kararmış plastik ve havasız bir duvar boşluğu.

Bu ayrım arızanın neden tekrar ettiğini anlatır. Termostatın 16 A etiketi, rölenin kontaklarının bu rezistif akımı anahtarlayabileceğini söyler; ama kontak, klemens ve iç iletken yolu her zaman küçük bir direnç taşır ve her direnç akımın karesiyle ısınır. 8 A'de ihmal edilebilir olan ısı, 16 A'de dört katına çıkar. Yerden ısıtma, aydınlatma gibi kısa süreli bir yük değildir; soğuk bir kış gününde şilte saatlerce kesintisiz çalışır. Sıva altı kasa ise havasızdır; ısı dışarı çıkamaz. Isınan vida klemensi her ısınma–soğuma döngüsünde biraz gevşer; gevşeyen temasın direnci artar, artan direnç daha çok ısınır. Bu bir kısır döngüdür ve sonunda klemens kavrulur. Aynı modelden yeni bir termostat takıp iki şilteyi yine ona bağlamak bu yüzden çözüm değildir; bir sonraki kış aynı kasa yine kararır. Otomatı büyütmek de çözüm değildir; otomat atmıyordur zaten, sorun aşırı akım değildir.

Önce etiketler okunur: şiltenin gücü ve alanı, varsa garanti kartı ve döşeme planı; termostatın modeli ve röle değeri; panodaki otomatın değeri ve hattın kesiti. Kaç şiltenin aynı termostata, kaç termostatın aynı otomata bağlandığı çıkarılır. Sonra pens ampermetreyle yük akımı ölçülür; şilteler çalışırken hattın gerçekte kaç amper çektiği görülür ve termostat etiketiyle karşılaştırılır. Ardından hat panodan kapatılır, kasa açılır; yanık klemens, kararmış iletken, yüksüksüz uç ve sıkıştırılmış ek not edilir. Şiltenin kendisi ayrıca ölçülür: soğuk uç uçlarından şilte elemanının direnci okunur ve etiketteki güçten hesaplanan değerle karşılaştırılır; megger ile 500 V DC uygulanarak şilte elemanı ile koruma örgüsü arasındaki izolasyon direnci okunur. Zemin sensörünün direnci de ölçülür; sensör sıcak kasada zarar görmüşse termostat yanlış okur. Şilte ölçümü sağlam çıkarsa sorun yalnız kumanda tarafındadır ve zemin kırılmaz. Şilte elemanı kopuk veya kaçaklı çıkarsa arıza yeri tespiti ve şilte onarımı şilte üreticisinin veya döşeyen firmanın işidir.

Termostatı köprülemek çözüm değildir. Sahada görülen kestirme budur: yanan termostat sökülür, şiltenin uçları doğrudan faza bağlanır, 'zemin ısınıyor' denir. Böyle bağlanan şilte hiç durmadan ısıtır; zemin sensörünün koruması devreden çıkar, parke veya laminat aşırı ısınır, yapıştırıcı bozulur, şiltenin kendisi de zarar görebilir. Bu yapılmaz, yapılmışsa sökülür. Kaçak akım rölesini köprülemek veya şilte hattını rölenin önünden beslemek meslek ihlalidir; zemin altındaki ısıtma elemanı ıslak hacimde, insan ayağının altında durur. Termostatın kasasına yeni bir ek daha sıkıştırmak da çözüm değildir; ekler ayrı ve erişilebilir bir buatta yapılır. Şap kırmak, seramik veya parke sökmek elektrikçinin ilk adımı değildir; şilte ölçümü sağlamsa zemine dokunulmaz.

Onarımın üç parçası vardır ve üçü de aynı ısıya cevap verir. Birincisi kumanda ile gücün ayrılmasıdır. Panoya ray tipi bir modüler kontaktör eklenir; ev tipi tesisat kontaktörü, rezistif yük, yani AC-1 sınıfında, şiltelerin toplam akımının rahatça üstünde seçilir ve çalışırken uğultu yapmayan sessiz tipte olur, çünkü pano çoğu dairede koridordadır. Şiltenin güç akımı panodan kontaktörün ana kontakları üzerinden şilteye gider. Termostatın rölesi artık yalnız kontaktörün bobinini anahtarlar; bobin akımı miliamper mertebesindedir. Böylece sıva altı kasada 16 A değil, neredeyse hiç akım dolaşmaz; kasa ısınmaz. Termostatın zemin sensörü ve sıcaklık sınırı yerinde kalır, koruma görevini sürdürür. İkincisi bağlantıdır. Şiltenin soğuk ucu, yani fabrikada ısıtma elemanına eklenmiş besleme kablosu, duvarda erişilebilir bir buata alınır ve oradan besleme hattına yüke uygun akım değerinde yaylı bağlantı klemensiyle bağlanır; Wago gibi kollu yaylı klemensler vida gibi ısınma döngüsünde gevşemez. Ek termostat kasasına sıkıştırılmaz, sıva altına gömülmez. Çok telli uçlara yüksük çakılır. Üçüncüsü hat ve korumadır. Yerden ısıtma kendi otomatına alınır; kesit akıma ve mesafeye göre seçilir, 16 A'e yaklaşan sürekli yükte kesit bir üst değerden düşünülür. Kış bahçesi ve banyo tek termostatta toplanmışsa iki ayrı termostata, gerekirse iki ayrı kontaktöre bölünür. Hat 30 mA kaçak akım rölesinin altında kalır.

Pano tarafının sahadaki anlamı basittir. İdealtepe'deki tadilatlı dairelerin panoları çoğu zaman kentsel dönüşüm öncesinden kalma, modül yeri dolu panolardır; kontaktör için yer yoksa pano düzenlenir veya küçük bir ek modül kutusu eklenir. Kontaktör, otomat ve kaçak akım rölesi panoda etiketlenir; bir sonraki kış ev sahibi yerden ısıtmanın hangi modülde durduğunu görür. Schneider, Siemens veya Legrand; panoda hangi aile varsa kontaktör ve otomat aynı aileden seçilir, bara torku etiketine göre sıkılır. Termostatın kontaktör bobinini sürmeye uygun olup olmadığı modelin bağlantı şemasından okunur; bazı termostatlar için uygun ara kumanda gerekebilir. Topraklama ölçülür; şiltenin koruma örgüsü koruma iletkenine bağlı olmalıdır. Kaç şilte, kaç termostat, hangi kontaktör ve hangi kesit gerektiği keşifte yerinde yazılır; telefonda tahmin edilmez.