Altayçeşme Mahallesi, Maltepe

Altayçeşme'den gelen çağrının tarifi neredeyse her seferinde aynıdır: 'Salonda ara ara yanık kokusu var, prizlere baktık, hiçbirinde iz yok. Ütüyü veya süpürgeyi çalıştırınca koku artıyor, koridor lambası titriyor. Bir kere duvarın içinden çıtırtı duyduk. Sigorta hiç atmadı.' Bu tarif tek bir yere işaret eder: yük taşıyan bir ek, görünmeyen bir yerde ısınıyordur. Prizde iz olmaması, sorunun prizin klemensinde değil, prize giden yolun üstünde olduğunu söyler. Ütüyle artan koku, sorunun yükle büyüdüğünü söyler. Koridor lambasının aynı anda titremesi ise kritik ipucudur: lamba ile ütünün takıldığı priz aynı buattan geçiyordur ve o buattaki ortak ek, yük binince gerilim düşürüp kıvılcım atıyordur. Ev sahibi o buatın yerini bilmez; çünkü buat, tadilatta alçının veya duvar kağıdının altında kalmıştır. Bu durumda ilk iş, kokunun geldiği odada ütü, ısıtıcı ve süpürge gibi yüksek güçlü cihazları o hatta takmamak ve hattın otomatını keşfe kadar kapalı tutmaktır.

Kör buatın içinde sahada çoğu zaman şu tablo bulunur: iki, üç, bazen dört hattın iletkenleri bükülerek birbirine sarılmış, üstüne izole bant dolanmış; bant yıllar içinde kurumuş, ısınan ekte ise yumuşayıp akmış ve kararmıştır. Bükme ekin bakırı yeşile ve siyaha dönmüş, bazı tellerde ark izi ve erime boncuğu vardır. Buat kutusunun plastiği ekin değdiği yerde kahverengileşmiştir. Bazı buatlarda bakalit veya porselen eski tip klemens vardır; vidası gevşemiş, altı kömürleşmiştir. Kutu çoğu zaman iletkenle tıka basa doludur ve kapağın üstünde 2–3 mm alçı, astar, boya veya duvar kağıdı vardır. Kör buat yalnız bir estetik tercih değildir: ekler muayene ve bakım için erişilebilir kalmalıdır; yeri bilinmeyen bir ek ne kontrol edilebilir ne de bir arıza anında çabuk bulunabilir. Isınan bir ekin üstündeki duvar kağıdı bazen hafifçe sararır veya kabarır; bu, keşifte gözle aranan ilk izdir.

Ev sahibinin en çok sorduğu soru budur: 'Bu kadar koku varsa sigorta neden atmıyor?' Cevap, arızanın türündedir. Otomat iki şeye bakar: aşırı yüke ve kısa devreye. Kör buattaki bozuk ek ikisini de yapmaz. Ek, hattın üzerinde seri duran küçük bir dirençtir; akım hâlâ ütünün çektiği akımdır, yani 2000 W için yaklaşık 9 A. 16 A otomat bu akımda atmaz, atmaması da doğrudur. Ama 9 A, ekteki birkaç onda bir ohm'luk temas direncinde birkaç on watt ısı üretir ve bu ısı küçük, kapalı, alçıyla örtülmüş bir kutuda birikir. Temas kötüleştikçe ek, akım her sıfırdan geçip yeniden yükseldiğinde küçük kıvılcımlar atmaya başlar; buna seri ark denir. Seri arkın akımı da yük akımıdır; otomat yine görmez. Kaçak akım rölesi ise faz ile nötr arasındaki dengesizliğe bakar; ekte toprağa kaçak olmadıkça o da atmaz. Bu yüzden 'sigorta atmıyor, demek ki sorun yok' cümlesi bu arızada yanlıştır. Ark arızası koruma cihazı, yani AFDD, seri arkı algılamak için tasarlanmış bir cihazdır; panoya eklenmesi bir seçenek olarak konuşulabilir, ama bozuk eki onarmanın yerini tutmaz.

Keşif panoda başlar. Her otomatın hangi odanın prizini ve lambasını beslediği tek tek çıkarılır; eski binalarda bir otomatın iki odaya, bir lamba hattının bir prize karıştığı sık görülür ve kör buatı bulmanın yarısı bu haritadır. Kokunun geldiği oda, titreyen lamba ve ütünün takıldığı priz aynı otomatta buluşuyorsa, buat o hattın güzergâhı üstündedir. İkinci adım ölçümdür. Şüpheli prizde yüksüz gerilim okunur, sonra prize bilinen bir rezistif yük, örneğin 2000 W'lık bir ısıtıcı takılır ve gerilim yeniden okunur. Sağlam bir hatta düşüş birkaç volttur; bozuk ek varsa düşüş belirgin biçimde büyür ve yük altında oynar. Pens ampermetreyle akım okunur. Üçüncü adım kameradır. Yük 10–15 dakika açık bırakılır, sonra duvarlar, tavan köşeleri, kapı üstleri ve koridor boyunca termal kamerayla taranır. Isınan ek, alçının ve duvar kağıdının altından bile yüzeyde küçük, belirgin bir sıcak leke olarak görünür; sıva altı boru güzergâhları ise soluk çizgiler halinde okunabilir. Leke işaretlenir. Gerekirse kablo izleme cihazı, yani ton jeneratörü ve alıcı, ile boru güzergâhı doğrulanır.

Bu sıranın amacı tek bir şeydir: duvarı tahminle kırmamak. Sahada görülen kestirme, kokunun geldiği duvarı tavandan döşemeye kadar oymak ya da boru güzergâhını çekiçle takip etmektir; sonuç, yenilenmiş dekorasyonun büyük bir bölümünün yeniden yapılmasıdır. Termal kamera ve yük testiyle çalışıldığında açılan delik çoğu zaman bir avuç büyüklüğündedir ve tam kör buatın kapağına denk gelir. Kamera görüntüsü bir yorumdur, kesin hüküm değildir; yansıyan ısı, arkadaki sıcak su borusu veya güneş alan bir duvar yanıltabilir. Bu yüzden kamera yalnız pano haritası ve gerilim düşümü ölçümüyle birlikte okunur. Leke ile ölçüm aynı yeri gösteriyorsa delik orada açılır. Göstermiyorsa yük başka prizlere taşınarak ölçüm tekrarlanır. Kör buatı aramak için hattın enerjili kalması gerekir ama buat açılmadan önce hat panodan kapatılır, gerilim yokluğu ölçülerek doğrulanır.

Onarım ekin kendisinden başlar ve üç adımdır. Birincisi iletkendir. Bant ve kavrulmuş klemens tamamen sökülür. Kararmış, oksitlenmiş ve ark görmüş iletken uçları parlak, temiz bakıra kadar kesilir. Isı iletkenin yalıtımını buatın dışına doğru da kurutmuş olabilir; yalıtım kırılıyor, ufalanıyor veya sertleşmişse kısaltmak yetmez. Sıva altı boru izin veriyorsa eski iletken çekme yayıyla çıkarılır ve yerine aynı kesitte yeni NYA çekilir; prizde 2,5 mm², aydınlatmada 1,5 mm². Kesit ile otomat birlikte okunur: 2,5 mm² priz hattında 16 A, 1,5 mm² aydınlatma hattında 10 A. Lamba hattına sonradan karıştırılmış bir priz varsa bu da burada ayrılır. İkincisi ektir. Bükme ek ve bant yeniden yapılmaz. Her ek, iletken kesitine ve hattın akımına uygun değerde, kollu yaylı bağlantı klemensiyle yapılır; Wago 221 gibi klemenslerde iletken soyma boyu klemensin üzerindeki işarete göre ayarlanır, kol kapandığında yay iletkeni sabit kuvvetle tutar ve vida gibi ısınma döngüsünde gevşemez. Ekler kutuya sıkıştırılmaz; kutu dolu ise daha derin bir buat kullanılır.

Üçüncüsü erişimdir ve bu arızanın tekrar etmemesinin asıl şartıdır. Açılan buata yeni bir kapak takılır ve kapak bir daha alçının altında bırakılmaz. Boyanabilir, duvarla aynı hizada duran bir kapak seçilebilir; duvar kağıdı kullanılıyorsa kağıt kapağın kenarından kesilerek kapak açılabilir halde bırakılır. Buatın yeri ev sahibine gösterilir ve pano etiketine not edilir. Onarımdan sonra hat panodan yeniden enerjilenir ve aynı yük testi tekrarlanır: gerilim düşümü normale dönmeli, kamera aynı noktada ısınma göstermemelidir. Hat ayrıca megger ile 500 V DC'de izolasyon direnci için ölçülür; ısı başka bir noktada yalıtıma zarar vermişse bu ölçüm onu gösterir. Aynı hattaki prizlerin ve anahtarların klemensleri de sıkılık için kontrol edilir; bir ek yanmışsa, aynı elden çıkmış diğer ekler de aynı dönemin işidir. Evde başka kör buat olup olmadığı da konuşulur; bir odada kapatılan buat, tadilatın diğer odalarında da kapatılmış olabilir. Alçı tamiri, boya ve duvar kağıdı işi ilgili ustanındır; elektrikçi açtığı deliği düzgün bırakır.