Aydınevler Mahallesi, Maltepe

Aydınevler'den gelen çağrı çoğu zaman akşam gelir: 'Jakuziyi doldurduk, masaj düğmesine bastık, bütün evin elektriği gitti. Panoda kaçak akım rölesi inmiş. Kaldırdık, jakuziyi açmadıkça her şey normal. Geçen ay bir kere uzun banyodan sonra kendiliğinden atmıştı.' Bu tarifin her parçası bir şey söyler. Atan şeyin otomat değil kaçak akım rölesi olması, sorunun aşırı yük ya da kısa devre değil, faz akımının bir kısmının nötre dönmeyip toprağa gitmesi olduğunu gösterir. Rölenin tam pompa devreye girdiği anda düşmesi, kaçağın pompanın motor tarafında olduğunu söyler. Uzun bir banyodan sonra kendiliğinden düşmesi ise kaçağın sabit değil, biriken suyla büyüdüğünü gösterir: salmastradan sızan su klemens kutusunda birikir, kireçle birlikte iletken bir köprü kurar. Bütün evin karanması da önemli bir bilgidir: jakuzi kendi rölesine sahip değil, evin ortak 30 mA rölesine bağlıdır. Bu durumda ilk iş jakuziyi bir daha çalıştırmamak, kaçak akım rölesini asla köprülememek ve ıslak küvete elle girip ön paneli açmaya çalışmamaktır.

Jakuzi pompası, motoru ve su gövdesi aynı mil üzerinde duran kompakt bir makinedir. Su tarafı ile motor tarafını ayıran şey, mil üzerinde dönen ve sabit bir yüzeye yaslanan mekanik salmastradır. Salmastranın yüzeyleri çok ince bir su filmiyle çalışır; zamanla aşınır, kireç bu yüzeylerin arasına girer, pompa çalışırken oluşan titreşim aşınmayı hızlandırır. İstanbul suyunun kireci bu süreçte belirleyicidir; küvet her boşaltıldığında pompada kalan su buharlaşır, kireç birikir. Salmastra sızdırmaya başladığında su milden motor yönüne doğru ilerler. Pompaların çoğunda motor gövdesinin alt veya yan tarafında, besleme kablosunun ve kondansatörün bağlandığı küçük bir klemens kutusu vardır. Su bu kutuya ulaştığında klemenslerin arasında ve klemens ile metal gövde arasında nemli, kireçli bir yüzey oluşur. Faz klemensinden metal gövdeye birkaç miliamperlik bir kaçak akım akmaya başlar; gövde PE iletkeniyle topraklıysa bu akım toprağa gider. Kaçak 30 mA rölenin açma eşiğine yaklaştığında röle düşer. Su ne kadar çoksa kaçak o kadar büyüktür; bu yüzden aynı jakuzi bir gün sorunsuz çalışır, ertesi gün ilk saniyede atar.

Burada doğru okunması gereken nokta şudur: rölenin düşmesi arıza değil, korumanın çalışmasıdır. Arıza pompanın içindedir. Asıl tehlike, rölenin düşmediği bir banyodur. Bazı tesisatlarda sürekli atan röle 'sorunlu' diye köprülenir, sökülür ya da 300 mA'lik bir yangın rölesiyle değiştirilir; bazı eski banyolarda pompa gövdesine hiç PE bağlanmamıştır ya da PE bir yerde kopmuştur. O zaman kaçak akım toprağa gidecek yol bulamaz, pompanın metal gövdesinde, ona dokunan küvet şasesinde, metal boruda ve küvetteki suda bekler. Islak ve çıplak bir vücut bu gerilimi çok düşük bir dirençle taşır; banyo, elektrik çarpmasının en ölümcül olduğu yerdir. Jakuzide bir de ısıtıcı ve bazı modellerde hava üfleyici bulunur. Isıtıcı rezistansının kılıfı çatlamışsa ya da üfleyici nem çekmişse aynı belirti onlardan da gelebilir; bu yüzden keşif yalnızca pompaya bakıp bitmez. Kaçağın hangi parçadan geldiği tek tek ayrılmadan hiçbir şey değiştirilmez.

Keşif panodan başlar. Jakuzinin hangi otomattan beslendiği, hangi kaçak akım rölesinin altında olduğu, rölenin tipi ve açma eşiği okunur; rölenin test düğmesiyle gerçekten açtığı doğrulanır. Sonra jakuzinin bağlantı şekline bakılır: küvet altındaki bir prize fişle mi takılmış, sabit bir bağlantı mı var, ayırıcı anahtar nerede. Hat panodan kapatılıp gerilim yokluğu ölçülerek doğrulandıktan sonra küvetin ön servis paneli açılır. Pompa, ısıtıcı ve varsa üfleyici gözle incelenir: mil çevresinde su izi, kireç kabuğu, pas, klemens kutusunda su, yeşillenmiş bakır, kararmış kondansatör. Ardından her parça kendi bağlantısından ayrılır ve megger ile 500 V DC'de iletkenlerle metal gövde arasındaki yalıtım direnci ölçülür. Sağlıklı bir motor ve ısıtıcıda bu değer megaohmlar düzeyindedir; ıslak bir klemens kutusunda ya da nem çekmiş bir sargıda belirgin biçimde düşer. Hangi parçanın düştüğü böylece ayrılır. Son olarak PE sürekliliği ölçülür: pompa gövdesinden panodaki PE barasına kadar düşük dirençli kesintisiz bir yol var mı. Küvet şasesinin ve metal boruların bu yola bağlı olup olmadığına da bakılır.

Onarımın ilk adımı kaçağın kaynağıdır. Salmastra sızdırıyorsa pompanın mekanik onarımı ya da değişimi jakuzi teknik servisinin işidir; salmastra değişmeden yapılan elektrik onarımı yalnızca zaman kazandırır. Elektrik tarafında ıslak klemens kutusu açılır, kurutulur, kireç ve pas temizlenir; klemensler ve kutu contası bozulmuşsa yenilenir, kondansatör şişmiş veya kararmışsa aynı değerde yenisiyle değiştirilir, onarımdan sonra yalıtım direnci yeniden ölçülür. Isıtıcı veya üfleyici düşük çıktıysa onlar da aynı şekilde ele alınır. Besleme bağlantısı damlama yolunun dışına alınır: pompanın üstüne veya altına değil, suyun ulaşamayacağı yüksekliğe ve yana, rakorlu girişleri olan, contalı, IP65–IP67 sınıfı kapalı bir kutuya. Kablo kutuya alttan, damlayan suyun kablo boyunca içeri girmeyeceği şekilde girer. Küvet altına fişle takılmış bir priz varsa yerine sabit bağlantı yapılır; çift kutuplu ayırıcı anahtar banyo bölgelerinin dışında, kolay ulaşılan bir yere konur. Jakuzi evin ortak rölesinden ayrılır ve kendi otomatı ile kendi 30 mA kaçak akım rölesinin altında, kendi hattından beslenir; böylece bir kaçak bütün evi karartmaz ve hangi cihazın attığı hemen anlaşılır.

Son adım yerel ek eşpotansiyel bağlantıdır. Pompanın metal gövdesi, küvetin metal taşıyıcı şasesi ve ulaşılabilen metal su boruları, 4 mm² sarı-yeşil bakır iletkenle banyodaki eşpotansiyel noktasına ya da doğrudan hattın PE iletkenine bağlanır; bağlantılar kelepçe veya pabuçla, gevşemeyecek ve korozyona uğramayacak şekilde yapılır. Bu bağlantının amacı, bir arıza anında kaçak akım rölesi açana kadar geçen sürede, banyodaki dokunulabilir metal parçalar arasında tehlikeli bir gerilim farkı oluşmasını önlemektir. Ek eşpotansiyel bağlantı PE iletkeninin yerine geçmez, kaçak akım rölesinin yerine de geçmez; üçü birlikte çalışır. Onarımdan sonra hat yeniden enerjilenir, kaçak akım rölesi test düğmesiyle ve mümkünse röle test cihazıyla sınanır, jakuzi suyla çalıştırılır ve hattaki sürekli kaçak bir kaçak akım pensiyle ölçülür; değer rölenin eşiğinin çok altında kalmalıdır. Küvetin sökülüp takılması, fayans ve silikon işi ve su tesisatı sızıntısı tesisatçının işidir. Kaç metre yeni hat, hangi kutu ve hangi rölenin gerektiği keşifte yerinde yazılır; telefonda tahmin edilmez.