Gülensu Mahallesi, Maltepe

Gülensu'dan gelen çağrı çoğu zaman bir yıkama sırasında başlar: 'Çamaşır makinesi çalışırken balkondan yanık kokusu geldi. Prizin kapağı kahverengi olmuş, bir köşesi kabarmış. Fişi çektik, fişin bir pimi kararmış, prizin içi erimiş. Sigorta hiç atmadı, makine de çalışmaya devam ediyordu.' Bazen öncesinde işaretler vardır: 'Bir süredir makine ısıtmaya geçince prizin yanında hafif bir koku oluyordu, fiş elle tutulamayacak kadar ısınıyordu.' Bu tarifin her parçası bir şey söyler. Kokunun yıkamanın ortasında, makine suyu ısıtırken başlaması, ısının yük akımıyla birlikte arttığını gösterir; yani arıza bir yalıtım hatası değil, akımın geçtiği bir temas noktasındaki dirençtir. Prizin kapağının değil içinin erimesi, ısının prizin arkasındaki klemensten geldiğini söyler. Fişin piminin kararması, ısının priz kontağından fişe de geçtiğini gösterir. Sigortanın atmaması ise bu arızanın imzasıdır: otomat aşırı akıma ve kısa devreye bakar; burada hattan geçen akım makinenin normal akımıdır, ısı ise tek bir noktada, birkaç milimetrekarelik bir temas yüzeyinde üretilir. Bu durumda ilk iş makineyi durdurmak, priz hattının otomatını kapatmak, fişi ancak hat kapandıktan sonra çekmek, eriyen prize dokunmamak ve makineyi uzatma kablosuyla başka bir prize bağlayıp çalıştırmaya devam etmemektir.

Sabit tesisatta kullanılan NYA ve NYM kabloların iletkeni genellikle tek telli, yani som bakırdır. Prizlerin vidalı klemensleri bu som iletken için tasarlanmıştır: vida sıkıldığında som tel hafifçe ezilir, geniş ve kararlı bir temas yüzeyi oluşur ve tel vidanın altında yerinden oynamaz. TTR diye bilinen esnek kordon ise onlarca ince telden oluşur; bükülmeye ve harekete dayanması için böyle yapılmıştır ve cihazın kendi kablosu ya da uzatma kordonu olarak doğru kullanımdır. Bu ince teller yüksüksüz olarak bir vidalı klemense sıkıldığında üç şey olur. Birincisi, vidanın ucu ve kenarı tellerin bir kısmını keser; teller daha ilk sıkmada eksilir. İkincisi, teller vida altında yana kayar ve dağılır; bir kısmı klemensin dışında kalır, bir kısmı vidanın altına hiç girmez. Üçüncüsü, sıkıştırılan tel demeti zamanla kendi içinde yerleşir; teller arasındaki boşluklar kapanır ve vidanın sıkma kuvveti azalır. Çamaşır makinesinin sıkma devrindeki titreşim kordon üzerinden prize kadar iletilir ve tellerin kesik kenarlarında yorulma kırılmasına yol açar. Her yıkamada klemens ısınıp soğur; bakır ve pirinç farklı genleşir ve vida biraz daha gevşer. Her döngüde etkili kesit biraz daha azalır, geçiş direnci biraz daha artar.

Bu noktada küçük bir direnç büyük bir ısı demektir. Çamaşır makinesi yıkamanın büyük kısmında motorla yalnızca birkaç yüz watt çeker; ama suyu ısıtırken yaklaşık 2 kW'lık rezistansı devreye girer ve hattan 9–10 A geçer. Klemensteki geçiş direnci birkaç on miliohma çıktığında, bu akımda temas noktasında birkaç watt ısı üretilir. Birkaç watt kulağa az gelir, ama bu ısı bir pirinç klemensin ve bir avuç ince telin içinde, kapalı bir priz kasasında, on dakikalarca üretilir. Isınan bakır yüzeyde oksit oluşur, oksit direnci artırır, artan direnç daha çok ısı üretir; bu kendi kendini besleyen bir döngüdür. Sonunda telin yalıtımı ve prizin plastik gövdesi kömürleşir; kömürleşmiş plastik kendisi de iletken hâle gelebilir ve bir noktada faz ile nötr arasında ark başlar. Otomat ancak o son anda, ark kısa devreye dönerse atar; ondan önceki bütün süreç boyunca hiçbir şey görmez. Aynı kordonun sabit tesisat gibi kullanılması ikinci bir tehlike taşır: elde bulunan TTR çoğu zaman 3×1 veya 3×0,75 mm²'dir. Böyle bir kordon, 16 A otomatla korunan bir hatta, 16 A çeken bir yükü taşımak için yapılmamıştır; kordonun kendisi aşırı ısınsa bile otomat zamanında açmaz. Kroşeyle duvara çakılan kordon, kroşenin altında ezilir, kapı ve dolap arkasında sıkışır.

Keşif panodan başlar: çamaşır makinesinin prizinin hangi otomattan beslendiği, otomatın değeri, bu hatta başka hangi prizlerin ve yüklerin bağlı olduğu ve hattın 30 mA kaçak akım rölesinin altında olup olmadığı okunur. Hat kapatılıp gerilim yokluğu ölçülerek doğrulandıktan sonra eriyen priz sökülür. Bakılan işaretler bellidir: klemens çevresinde kararma ve erime, pirinç klemenste ısı rengi, çok telli iletkenin ucunda dağılmış, kesilmiş ve kararmış teller, yüksük olup olmadığı, tellerin kalaylanıp kalaylanmadığı, yalıtımın klemens çıkışında sertleşip renk değiştirmesi. Sonra kordonun kendisine bakılır: üzerindeki baskı okunur, kesiti ve tipi belirlenir; 3×0,75, 3×1 veya 3×1,5 mm² mi olduğu, sabit tesisat kablosu mu yoksa esnek kordon mu olduğu ortaya çıkar. Kordonun nereden beslendiği izlenir: hangi prizden çıkıyor, o prizin klemensinde de aynı yüksüksüz bağlantı var mı, yol boyunca kroşe altında ezilmiş, kapı arkasında sıkışmış ya da ek yapılmış bir bölüm var mı. Kaynak prizin arkası da açılır, çünkü aynı akım oradan da geçer. Son olarak sökülen bölüm ayrılmış hâlde hat megger ile 500 V DC'de faz–PE ve nötr–PE için ölçülür ve prizin koruma iletkeninin panoya kadar sürekliliği doğrulanır; çamaşır makinesi metal gövdeli bir cihazdır ve koruma iletkeni olmadan bırakılmaz.

Onarımın ilk adımı yanan parçayı ortadan kaldırmaktır. Eriyen priz yeniden kullanılmaz; kontak yayları ısıdan gevşemiş, gövdesi kömürleşmiştir. Kararmış ve sertleşmiş iletken uçları sağlam, parlak bakıra kadar kesilir; kesilen bölümün ardından yalıtım hâlâ sertse kesime devam edilir. Kaynak prizin klemensinde aynı iz varsa o da aynı şekilde onarılır. Çok telli bir iletkenin vidalı bir klemense girmesi gerekiyorsa, ucuna iletken kesitine uygun ölçüde, klemens derinliğine uygun boyda yalıtımlı bir kablo yüksüğü geçirilir ve yüksük, bu iş için yapılmış bir presle, dört köşe ya da altıgen kalıpla sıkılır. Pense ile ezilen yüksük, yüksüksüz uçtan pek farklı değildir. Tellerin ucu lehimle kalaylanmaz: kalay vida basıncı altında zamanla akar, sıkma kuvveti düşer ve klemens yine gevşer; bu yüzden vidalı klemenste kalaylı uç bir çözüm değil, bir başka arızadır. Kollu yaylı klemensler çok telli iletkeni yüksüksüz de doğru tutar; ama prizin kendi vidalı klemensi için yüksük gerekir. Ama bu adımlar yalnızca bağlantıyı düzeltir. İkinci ve asıl adım hattın kendisidir. Esnek TTR kordon sabit tesisat kablosu olarak duvara kroşelenmez. Çamaşır makinesi için panodan kendi 16 A otomatlı hattı, 30 mA kaçak akım rölesinin altında, NYM 3×2,5 mm² kabloyla çekilir.