Çınar Mahallesi, Maltepe

Çınar'dan gelen çağrılar iki tarifle başlar. Birincisi: 'Televizyonu duvardan çekip izliyoruz, sonra geri itince salonun sigortası atıyor. Her seferinde değil, ama ekranı sonuna kadar duvara yapıştırınca oluyor.' İkincisi daha tehlikelidir: 'Eşim ekranı çevirirken askının demir koluna dokundu, eli karıncalandı, hafif çarptı. Sigorta atmadı.' İki tarif aynı arızanın iki yüzüdür. Röle atıyorsa, faz bir yerden toprağa giden bir yol bulmuştur ve bu yol ekranın konumuna göre açılıp kapanmaktadır; arıza mekaniktir ve hareketle tetiklenir. Kola dokununca karıncalanma varsa ve hiçbir şey atmamışsa, kol faz potansiyelinde bekliyor demektir; boşalacak bir yol yoktur, insan bedeni o yolu tamamlar. Hatta kaçak akım rölesi hiç yoksa ya da varsa ama çalışmıyorsa, bu ikinci tarif ağır bir çarpılmaya dönebilir. Bazen üçüncü bir tarif gelir: 'Ekranı ittik, arkadan çıt diye bir ses geldi, kıvılcım gördük, otomat attı.' Bu, iki iletkenin birden kesildiği ve faz ile nötrün çelik kolun içinde birbirine değdiği durumdur. Her üç durumda ilk iş aynıdır: ekrana ve askının koluna dokunmamak, salonun priz hattını panodan kapatmak, ekranın fişini ancak hat kapandıktan sonra çekmek ve keşfe kadar ekranı yeniden hareket ettirmemektir.

Mafsallı askı, duvara vidalanan bir duvar plakası, ekranın arkasına vidalanan bir VESA plakası ve ikisini birleştiren bir ya da iki çift çelik koldan oluşur. Kollar pantograf gibi çalışır: ekran öne çekildiğinde açılır, duvara itildiğinde birbirinin üstüne katlanır. Tam kapalı konumda kollar arasındaki boşluk birkaç milimetreye iner ve mafsal noktalarında çelik kenarlar bir makas gibi birbirinin üstünden geçer. Ekranın arkasındaki priz çoğu evde ya süpürgelik hizasında ya da ekranın tam arkasında, duvar plakasının yakınındadır. Televizyonun güç kablosu, ses sisteminin adaptörü ve anten kablosu bu prizden ekrana serbest sarkar; kurulumda bir kablo bağıyla toplanmış ama kolun hareketine göre yönlendirilmemiştir. Ekran öne çekildiğinde kablolar gerilir, duvara itildiğinde gevşer ve gevşeyen kısım kolların arasına düşer. Makas kapanırken kablo iki çelik kenar arasında kalır. Tek bir itiş kabloyu kesmez; ama yüzlerce açılıp kapanma, ince ve yumuşak bir cihaz kablosunun dış kılıfını önce yassılaştırır, sonra keser, sonra iç iletkenin yalıtımını açar. Kollardaki pres izi, parlak bir sürtünme çizgisi ya da kablonun üzerindeki düz bir bölge bu sürecin izidir.

Yalıtım açıldıktan sonra ne olacağı, hangi iletkenin açıldığına ve kolun nereye dokunduğuna bağlıdır. Televizyonların çoğu çift yalıtımlıdır ve topraksız iki damarlı bir kabloyla beslenir; askının çelik kolu, VESA vidaları üzerinden ekranın metal arka iskeletine değse bile koruma iletkenine bağlı değildir. Duvar plakası tuğlaya veya betona plastik ya da çelik dübellerle tutturulmuştur; bu bağlantı güvenilir bir toprak yolu değildir. Bu yüzden faz iletkeni kola değdiğinde çoğu zaman hiçbir akım akmaz ve kol, ekran ve VESA vidaları birlikte faz potansiyeline çıkar. Kaçak akım rölesi bunu görmez, çünkü henüz kaçak yoktur; kaçak, biri kola dokunduğu anda başlar ve o kişinin bedeninden toprağa gider. Röle çalışıyorsa bu akım 30 mA'e ulaşmadan ya da ulaştığı anda devreyi açar; çalışmıyorsa çarpılma sürer. Bazen bir toprak yolu kendiliğinden vardır: anten kablosunun dış örgüsü binanın anten sistemi üzerinden topraklanmıştır, ses sisteminin ya da uydu alıcısının fişi topraklıdır. Bu kablolardan biri kola değerse faz–kol–örgü–toprak yolu kapanır ve röle her ekran itilişinde atar. İki iletken birden açılıp kolun içinde birbirine değerse bu bir kaçak değil, faz–nötr kısa devresidir; otomat atar, kolda ve kabloda kararmış bir kıvılcım izi kalır.

Keşif kola dokunmadan başlar. Hat hâlâ enerjiliyse, usta kol ile prizin koruma iletkeni arasındaki gerilimi uygun bir ölçü aletiyle ölçer; kolda faz potansiyeli varsa arıza o anda doğrulanmış olur ve kimse kola elle dokunmaz. Sonra panoya geçilir: salonun prizleri hangi otomattan besleniyor, bu hat bir 30 mA kaçak akım rölesinin altında mı, röle test butonuna basıldığında düşüyor mu. Rölesi olmayan bir priz hattında kola dokunan kişinin neden çarpıldığı ve hiçbir şeyin atmadığı burada anlaşılır. Hat kapatılıp gerilim yokluğu ölçülerek doğrulandıktan sonra fişler çekilir ve ekran öne alınır. Kabloların kolun boyunca nasıl geçtiğine bakılır: yassılaşmış bölge, kesilmiş kılıf, görünen bakır, kollarda pres izi veya kararmış kıvılcım izi, kablo bağının kabloyu mafsal noktasına sabitleyip sabitlemediği. Anten kablosunun örgüsünün ve ses sistemi kablosunun kola değip değmediği not edilir. Ardından duvardaki prize bakılır: priz kolun süpürme alanında mı, fişler duvar plakasıyla duvar arasında sıkışıp eğilmiş mi, priz kapağında ısınma izi var mı. Son olarak sabit priz hattı, cihazlar ayrılmış hâlde megger ile 500 V DC'de faz–PE ve nötr–PE için ölçülür ve prizin koruma iletkeninin sürekliliği doğrulanır.

Onarımın ilk kuralı ezilen kabloyu kurtarmaya çalışmamaktır. Yalıtımı açılmış bir cihaz kablosu bantlanmaz, kesilip ortasından eklenmez, üstüne makaron geçirilip yeniden kullanılmaz; aynı kablo aynı makasta bir sonraki itişte yeniden açılır. Televizyonun kablosu ekranın arkasındaki soketten çıkarılabilen tipteyse, aynı soket tipinde, aynı kesitte ve sağlam bir yenisiyle değiştirilir. Kablo cihazın içine sabit bağlıysa, ekranı veya ses sistemini açmak elektrikçinin işi değildir; o kablonun değişimi cihazın yetkili servisinin işidir ve cihaz o güne kadar kullanılmaz. İkinci adım prizdir. Prizin yeri arızanın yarısıdır: süpürgelik hizasındaki bir prizden yukarı uzanan uzun ve sarkık bir kablo, kolun arasına girmek için en uygun kablodur. Ekranın arkasına, duvar plakasının kapladığı alan içinde ama kolların süpürmediği bir noktaya gömme bir TV kutusu alınır. Gömme kutuda fişler duvar yüzeyinin içinde kalır, kol kapandığında fişi duvara bastırıp eğmez, kablo da kısa kalır. Bu yeni uç için duvarın içinden sıva altı boruyla NYM 3×2,5 mm² bir besleme çekilir; anten ve HDMI ayrı bir boruda gider, güç kablosuyla aynı boruya ve aynı bağa konmaz. Yeni hat çekme işi ayrı yazılır, bu arızanın faturasına gizlenmez.