Büyükbakkalköy Mahallesi, Maltepe

Büyükbakkalköy'den gelen çağrının tarifi çoğu zaman aynıdır: 'Salondaki spotları geçen yıl LED yaptık, elektrik faturası düşsün diye. O günden beri ışıklar kısık konumda titriyor, bazen yanıp sönüyor. Duvardaki döner düğme eskisinden çok daha sıcak, yanına gelince bir vızıltı duyuluyor. Dün düğmenin çevresindeki çerçeve sarardı, hafif bir yanık kokusu geldi. Sigorta hiç atmadı. Bir de gece düğmeyi kapatıyoruz ama spotlar karanlıkta hafifçe parlıyor.' Bu tarifin her parçası bir şey söyler. Titreme ve yanıp sönme, kısıcının triyağının yüke düzgün tetiklenemediğini gösterir. Düğmenin sıcaklığı ve vızıltı, kısıcının içindeki parazit bobininin ve triyağın keskin akım darbeleriyle zorlandığını söyler. Çerçevenin sararması ve koku, ısının artık kasanın plastiğine ve iletkenlerin yalıtımına ulaştığını gösterir; bu noktadan sonra arıza bir konfor sorunu değil, bir yangın başlangıcıdır. Kapalıyken parlama, eski iki telli kısıcıların kendi devresini beslemek için lambanın üzerinden çektiği küçük akımın, halojeni hiç yakmadığı ama LED sürücüsünü yarım yamalak çalıştırdığı anlamına gelir. Sigortanın atmaması ise bu arızanın imzasıdır. Bu durumda ilk iş kısıcıyı en kısık konuma değil tamamen kapalı konuma almak, aydınlatma hattının otomatını keşfe kadar kapatmak ve sararmış çerçeveye dokunmamaktır.

Döner düğmeli eski kısıcıların çoğu faz kesmeli ön kenar tipidir. Şebeke gerilimi saniyede elli kez yön değiştirir; her yarım periyot sıfırdan başlayıp tepeye çıkar ve yeniden sıfıra iner. Ön kenar kısıcı, her yarım periyodun başını keser: triyak bir süre kapalı bekler, sonra düğmenin konumuna göre seçilen anda aniden iletime geçer ve yarım periyodun geri kalanını lambaya verir. Halojen bir dirençtir; gerilim aniden gelse de akım gerilimi düzgünce izler ve bu yöntem halojeni sorunsuz kısar. Bu kısıcılar halojen ve sargılı trafo için yapılmıştır; etiketlerinde çoğu zaman R ve L harfleri, yani direnç ve endüktif yük, ve 60–400 W gibi bir güç aralığı yazar. LED spotun içindeki sürücü ise bir dirençten çok farklıdır. Girişinde bir köprü doğrultucu ve bir filtre kondansatörü bulunur. Triyak gerilimin ortasında, örneğin yüz voltun üstünde aniden açıldığında, boş kondansatör o gerilime bir anda dolmaya çalışır ve çok kısa ama yüksek bir akım darbesi çekilir. Bu, her yarım periyotta, yani saniyede yüz kez tekrarlanır. Bu darbeler triyakta ve kısıcının içindeki parazit bastırma bobininde ısıya döner; bobin mekanik olarak titreşir ve vızıltı bu titreşimdir. LED sürücüsünün kondansatörü de aynı darbelerle zorlanır ve sürücü erken ölür.

İkinci uyumsuzluk yük miktarıdır. Altı adet 50 W'lık halojen spot 300 W ediyordu ve kısıcının 60–400 W aralığının ortasındaydı. Aynı altı duya takılan 5 W'lık LED spotlar toplam 30 W eder; bu, kısıcının en düşük yük sınırının yarısıdır. Triyak, iletimde kalabilmek için içinden belirli bir en düşük akımın geçmesine ihtiyaç duyar. Akım bu sınırın altında kalınca triyak her yarım periyotta düzgün açık kalamaz, bazen erken söner, bazen hiç tetiklenmez; ışıktaki titreme ve kısık konumda yanıp sönme budur. Eski kısıcıların çoğu iki tellidir: kasada nötr yoktur, kısıcı kendi devresini lambanın üzerinden geçen küçük bir akımla besler. Halojen bu küçük akımla hiç parlamaz; LED sürücüsünün kondansatörü ise bu akımla yavaş yavaş dolar, belli bir gerilime ulaşınca sürücü bir an çalışır ve kapalı spot karanlıkta hafifçe parlar ya da ara ara yanıp söner. Bu süreç boyunca aydınlatma hattının 10 A'lik otomatı hiçbir şey görmez; 30 W yaklaşık 0,13 A'dir ve darbeler otomatın tepki süresinin çok altında kalır. Kaçak akım rölesi de görmez, çünkü akım fazdan nötre döner, toprağa gitmez. Isı ise küçük bir anahtar kasasının içinde, alçı veya tuğla duvarın içinde, havasız biriktiği için zamanla kasanın plastiğini, kısıcının gövdesini ve iletken yalıtımını kavurur.

Keşif panodan başlar: salon aydınlatmasının hangi otomattan beslendiği ve bu hatta başka hangi lambaların bağlı olduğu okunur. Hat kapatılıp gerilim yokluğu ölçülerek doğrulandıktan sonra kısıcının kapağı ve düğmesi sökülür, kısıcı kasadan çıkarılır. Bakılan işaretler bellidir: kısıcının gövdesinde kararma veya kabarma, klemenslerde ısı rengi, kasanın plastiğinde kahverengileşme veya erime, iletkenlerin yalıtımında sertleşme ve renk değişimi. Kısıcının etiketi okunur: ön kenar mı arka kenar mı, R, L, C harflerinden hangileri yazıyor, güç aralığı ve en düşük yük kaç watt, LED için ayrı bir değer verilmiş mi. Sonra kasanın içinde nötr iletkeni olup olmadığına bakılır; varsa üç telli bir kısıcı seçmek mümkündür. Ardından tavandaki spotlardan biri sökülür ve etiketi okunur: gücü, 230 V GU10 mu yoksa 12 V MR16 mı olduğu, üzerinde kısılabilir ibaresi olup olmadığı. Bütün spotların aynı marka ve model olup olmadığına bakılır; farklı sürücüler aynı kısıcıda farklı tepki verir ve biri titrerken diğeri sabit kalır. Spotlar 12 V ise ve tavanda trafo varsa bu, bu notun değil Pendik Bahçelievler notunun konusudur. Son olarak titremenin kaynağını ayırmak için kısıcının yerine geçici olarak düz bir anahtar bağlanıp hat enerjilenir: titreme düz anahtarla kayboluyorsa sebep kısıcıdır; düz anahtarla da sürüyorsa gevşek bir nötr veya ölen bir sürücü aranır.

Onarımın ilk adımı yanan parçayı ve hasarlı bağlantıyı ortadan kaldırmaktır. Isıdan kararmış bir kısıcı yerine geri takılmaz; triyağı ve bobini zarar görmüştür ve kısa sürede ya tamamen bozulur ya da daha fazla ısınır. Isıdan sertleşmiş veya rengi dönmüş iletken uçları sağlam bakıra kadar kesilir; kasanın plastiği erimişse kasa da yenilenir. İkinci adım doğru kısıcıdır. LED için arka kenar tipi, yani faz kesmeli ama her yarım periyodun başını değil sonunu kesen bir kısıcı seçilir. Arka kenar kısıcıda gerilim sıfırdan yumuşakça başlar ve yarım periyodun sonunda kesilir; LED sürücüsünün kondansatörü ani bir gerilim sıçramasıyla karşılaşmaz, akım darbesi oluşmaz. Bu kısıcıların etiketinde R ve C harfleri, yani direnç ve kapasitif yük, ve LED için ayrı bir watt aralığı yazar. Üniversal LED kısıcılar yükü tanıyıp ön veya arka kenara kendileri geçer ve çoğunda en düşük parlaklığı ayarlamaya yarayan bir ayar vidası bulunur; bu ayar, kısık konumdaki titremeyi ve kapalıyken parlamayı giderir. Kısıcının LED watt aralığı, toplam LED yükünün hem en düşük sınırını karşılamalı hem de üst sınırın rahatça altında kalmalıdır; LED için verilen üst değer halojen değerinin çoğu zaman dörtte biri kadardır. Kasada nötr varsa üç telli bir kısıcı, kapalıyken parlama sorununu kökten çözer.