Başıbüyük Mahallesi, Maltepe

Başıbüyük'ten gelen çağrı çoğu zaman bir su değişiminden sonra gelir: 'Akvaryumun suyunu değiştiriyorduk, arkadan bir çıtırtı geldi, sonra pat diye bir ses, salonun ışıkları ve prizleri gitti. Dolabın arkasındaki prizin etrafı kararmış. Filtre ve ısıtıcı durdu, balıklar için endişeleniyoruz.' Bu tarifin her parçası bir şey söyler. Çıtırtının ardından gelen patlama, önce küçük kaçak akımların yüzeyde ilerlediğini, sonra bir arkın atladığını gösterir. Olayın su değişimi sırasında ya da hemen sonrasında olması tesadüf değildir: o anda kablolar, dolap tabanı ve prizin önü en ıslak halindedir. Otomatın anında atması kısa devreye işarettir; kaçak akım rölesi de düşmüşse ark ya da su faz ile toprak arasında da bir yol açmıştır. Prizin etrafının kararması, arkın prizin içinde olduğunu ve kasanın ısıdan zarar gördüğünü söyler. Bu durumda ilk iş, o prize hiçbir fiş takmamak, ıslak zeminde ve ıslak elle dolabın arkasına uzanmamak, ilgili otomatı keşfe kadar kapalı tutmak ve akvaryum cihazlarını geçici olarak, kuru ve sağlam başka bir prizden, uzatma kablosu yerde suya değmeyecek şekilde beslemektir.

Akvaryumda su hiçbir zaman tamamen tankın içinde kalmaz. Açık ya da yarı açık kapaklı bir tankta su sürekli buharlaşır ve kapağın, aydınlatmanın, tankın arka camının üstünde yoğuşur. Filtre temizliğinde hortumdan, süngerden, kovadan su sıçrar. Su değişiminde dolabın üstüne ve arkasına su dökülür. Bu suyun bir kısmı tankın arkasından sarkan kablolara değer. Kablonun dış kılıfı pürüzsüzdür ve su, yer çekimiyle kılıfın üstünden ince bir film halinde aşağı yürür; kablonun yönünü değiştirdiği her noktada değil, en alçak noktasında toplanır. Kablo tanktan doğrudan aşağıdaki prize iniyorsa en alçak nokta fişin kendisidir. Su fişin gövdesine, oradan pimlerin dibine, oradan prizin ağzına ve içindeki kontak yaylarına ulaşır. Akvaryum suyu saf su değildir; içinde çözünmüş tuzlar, balık atığından gelen bileşikler, bazı tanklarda bilerek eklenmiş tuz vardır. Bu su musluk suyundan çok daha iletkendir ve metal üzerinde çok daha hızlı korozyon yapar. Kontak yayları paslanır, temas direnci artar, fiş ısınır; prizin plastik gövdesinde faz ve nötr kontakları arasındaki yüzey nemli bir kirle kaplanır.

Bu yüzeyde önce çok küçük akımlar akar; çıtırtının kaynağı bunlardır. Akım yüzeyi ısıtır, suyu buharlaştırır, tuzu bırakır, plastiği kömürleştirir; kömür iletkendir ve yol giderek kalınlaşır. Sonunda faz ile nötr arasında bir ark atlar, priz patlar. Zemin hizasındaki sıva altı priz bu yüzden en kötü yerdir: hem suyun aktığı yolun sonundadır hem de zemine dökülen suya en yakındır. Dolabın tabanında duran grup priz daha da kötüdür: dolaba dökülen su doğrudan onun üstünde toplanır, üstelik gövdesi genellikle kapaksızdır ve sıkıca sabitlenmemiştir. Bu arızanın bir de ikinci kaynağı olabilir. Akvaryum ısıtıcısı çoğu zaman cam bir tüp içindeki rezistanstır; tüp çatlarsa tank suyu doğrudan rezistansa ulaşır ve faz akımının bir kısmı suya, sudan da tanka dokunan her şeye geçer. Bu durumda kaçak akım rölesi düşer ve suyun içine elini sokan kişi için tehlike oluşur. Keşifte bu iki kaynak birbirinden ayrılır: priz arızası ile ısıtıcının kendisinden gelen kaçak aynı belirtiyle karışabilir, ama onarımları farklıdır.

Keşif panodan başlar. Hangi otomatın attığı, kaçak akım rölesinin de düşüp düşmediği, salon priz hattının hangi odaları beslediği okunur; rölenin test düğmesiyle gerçekten açtığı doğrulanır. Hat panodan kapatılıp gerilim yokluğu ölçülerek doğrulandıktan sonra yanan priz sökülür. Kasada ve iletken uçlarında bakılan işaretler bellidir: kararmış veya erimiş priz gövdesi, paslanmış ya da yeşillenmiş kontak yayları, beyaz tuz kalıntısı, ısıdan sertleşmiş ya da kömürleşmiş izolasyon, kasanın içinde su izi. Salon priz hattı çoğu zaman bir prizden ötekine köprülenerek devam eder; bu yüzden aynı hattaki komşu prizler ve buat da açılıp bakılır, ısı ve su yalnızca bir noktada kalmamış olabilir. Ardından hat megger ile 500 V DC'de faz–PE, nötr–PE ve faz–nötr izolasyon direnci için ölçülür; ark ve su hattın sıva altındaki kısmına da zarar vermiş olabilir. Son olarak akvaryum cihazlarına bakılır: ısıtıcının cam tüpünde çatlak, filtre motorunun ve pompanın kablosunda kesik veya ezik, fişlerde pas ve ısı izi. Kaçak akım rölesi düşmüşse cihazlar tek tek kuru bir prizden denenir ve hangisinin kaçak yaptığı ayrılır.

Onarımın ilk adımı hasarı temizlemektir. Yanmış priz ve kasa sökülür; ısıdan sertleşmiş ve kararmış iletken uçları sağlam bakıra kadar kesilir, gerekiyorsa bu uçlar ulaşılabilir bir buatta kollu yaylı klemensle uzatılır. Komşu prizlerde ve buatta ısı izi varsa onlar da yenilenir. Zemin hizasındaki eski priz yeri iptal edilir ve kapağı kapatılır ya da akvaryumla ilgisi olmayan bir kullanıma bırakılır. İkinci adım yerdir. Akvaryum için yeni bağlantı noktası, dolabın üst seviyesinin üstünde, tankın yanında, suyun dökülme ve sıçrama yolunun dışında bir yüksekliğe alınır. Priz tankın tam üstüne, açık su yüzeyinin ve kapağın yoğuşma bölgesinin üstüne konmaz; yan duvarda, tanktan uzakta durur. Yeni hat sıva altında çekilebiliyorsa NYA iletkenle boru içinde, çekilemiyorsa kapaklı kablo kanalı içinde NYM ile mevcut priz hattından alınır. Üçüncü adım priz tipidir: kapaklı, IP44 sınıfı, fiş takılıyken de kapağı fişin üstüne kapanabilen bir model kullanılır. Akvaryumda birden fazla cihaz varsa her biri için ayrı bir priz noktası tercih edilir, dolabın tabanında duran grup priz kaldırılır.

Dördüncü adım damlama kavisidir ve en önemli ayrıntı budur. Tanktan inen her kablo, prize girmeden önce prizin seviyesinin altına sarkıtılır ve oradan yukarı, prize doğru çıkar; kablo U harfi gibi bir kavis yapar. Kablo boyunca yürüyen su böylece kavisin en alçak noktasına gelir ve oradan yere damlar; yukarı tırmanıp prize ulaşamaz. Kavisin prizin altında kalması şarttır; kablo prizden yukarıda kalan bir yerden düz inerse kavis işe yaramaz. Kavisin altına damlayan suyu fark ettirecek, kolay silinen bir yüzey bırakılır. Beşinci adım korumadır. Akvaryum hattı 30 mA kaçak akım rölesinin altında kalır; röle köprülenmez, 300 mA'lik bir röleyle değiştirilmez. Isıtıcının cam tüpü çatlaksa ısıtıcı kullanılmaz, yenisiyle değiştirilir; akvaryum cihazlarının tamiri akvaryumcunun işidir. Onarımdan sonra hat yeniden enerjilenir, kaçak akım rölesi sınanır, cihazlar takılır ve hattaki sürekli kaçak bir kaçak akım pensiyle ölçülür. Kaç priz noktası, ne kadar yeni hat ve hangi güzergahın gerektiği keşifte yerinde yazılır; telefonda tahmin edilmez.