Feyzullah Mahallesi, Maltepe

Feyzullah'tan gelen yaz çağrısı şöyledir: 'Salondaki klima açılınca sigorta atıyor. Her seferinde değil; bazen hemen, bazen beş on dakika sonra, özellikle öğleden sonra. Prizin içinden cızırtı geliyor, fişi çekince sıcak, prizin kapağı sararmış. Klimacı geldi, gazı tamam dedi.' Bu tarifte üç bilgi vardır. Birincisi, atan cihaz otomattır; kaçak akım rölesi değil. Yani sorun kaçak değil, akım veya akımın şeklidir. İkincisi, atma klimanın kalkışıyla, yani kompresörün devreye girdiği anla birliktedir; termostat odayı soğutup kompresörü durdurur, oda ısınınca yeniden kaldırır ve her kalkış yeni bir darbedir. Öğleden sonra sıcakta dış ünite daha zor çalışır, kalkış daha ağırdır. Üçüncüsü, priz ve fiş ısınıyordur; bu, otomattan bağımsız ikinci bir arızadır ve otomat değiştirilse bile kalır. Bu durumda ilk iş, klimayı o prizden çalıştırmayı bırakmak ve kararmış fişi, prize yeniden takmadan keşfe bırakmaktır.

18.000 BTU sınıfı bir split klima çalışırken elektrik şebekesinden yaklaşık 1,6–2 kW, yani 7–9 A çeker; bu, 16 A otomat için sorun değildir. Sorun kalkıştadır. İnverter olmayan, yani sabit devirli bir kompresör, dururken doğrudan şebekeye bağlanır ve ilk anda kilitli rotor akımı denilen, çalışma akımının birkaç katı bir akım çeker; bu darbe çok kısa sürer ama yüksektir. İnverter klimalar kompresörü yumuşak kaldırır ve bu darbeyi büyük ölçüde azaltır; yine de kalkış kondansatörü zayıflamış eski bir sabit devirli cihazda ya da gerilimi düşük, uzun ve ince bir hatta kalkış hem uzar hem ağırlaşır. B tipi otomat, anma akımının üç ile beş katı arasında ani açar; 16 A için bu yaklaşık 48–80 A'dir. Kalkış darbesi bu banda girdiğinde otomat 'kısa devre var' sanar ve doğru bir şekilde açar. C tipi otomat ani açma bandını beş ile on kat arasına, 16 A için 80–160 A'e taşır ve kısa kalkış darbelerine daha toleranslıdır. Ama bu fark, otomatın kısa devrede de geç kalabileceği anlamına gelir; o yüzden eğri değişimi ölçümsüz yapılmaz.

Priz tarafı ayrı bir hikâyedir. Ev tipi bir duvar prizinin yayları, saç kurutma makinesi gibi kısa süreli yükleri rahat taşır. Klima ise yazın saatlerce 7–9 A çeker ve her kalkışta darbe yer. Yayları yıllar içinde gevşemiş, ucuz bir prizde fiş pimi ile yay arasındaki temas yüzeyi küçülür; küçülen yüzey ısınır, ısı yayı daha da gevşetir. Kalkış darbesi bu gevşek temasta kıvılcım atar; cızırtı budur. Priz gövdesi sararır, fişin plastik gövdesi yumuşar, pim kararır, sonunda priz klemensindeki iletken de ısınır. Araya bir çoğullayıcı priz veya uzatma kablosu girmişse aynı ısınma bir temas noktası daha kazanır. Bu yüzden fişi değiştirmek ya da prizi aynısıyla yenilemek tek başına yetmez; klima gibi saatlerce yük çeken sabit bir cihaz, fişle değil sabit bir bağlantıyla beslenir.

Keşif klimanın etiketinden başlar: BTU sınıfı, inverter olup olmadığı, çalışma akımı ve üreticinin önerdiği otomat değeri. Sonra panoda salon hattının otomatı, eğrisi ve hattın kesiti okunur; aynı otomatın başka hangi prizleri ve cihazları beslediği çıkarılır. Pens ampermetre, tepe değer tutma özelliği varsa, klimanın kalkışında hattın çektiği en yüksek akımı yakalar; çalışma akımı da ayrıca okunur. Kalkış anında prizdeki gerilim de ölçülür; gerilim kalkışta belirgin biçimde çöküyorsa hat uzun, ince veya bir eki gevşektir ve bu da kalkışı ağırlaştırır. Ardından hat panodan kapatılır ve priz açılır; yayların gevşekliği, klemensteki iletkenin rengi, kapağın içindeki yanık izi not edilir. Kalkış akımı etiketteki değerlerle uyumsuz derecede yüksekse, ya da otomat çalışma sırasında, kalkıştan bağımsız atıyorsa, sorun hat değil cihazın kendisi olabilir: zayıflamış kalkış kondansatörü, zorlanan kompresör veya dış ünite fan arızası. Bu klima servisinin işidir ve keşifte bu ayrım açıkça söylenir.

Onarım üç parçadır. Birincisi hattır. Klima için panodan ünitenin yanına kadar kendi otomatıyla, arada ek olmayan sabit bir hat çekilir: boru içinde NYA ya da sıva üstü kanalda NYM 3×2,5 mm². Bu hat bir uzatma kablosu, bir bükülgen fişli kablo veya bir prizden alınmış ek değildir; sabit tesisattır. Mümkünse hat kaçak akım rölesinin altında kalır. İkincisi bağlantı noktasıdır. Ünitenin yanına iki kutuplu, yüke uygun bir ayırıcı, yani klima şalteri konur; bakım ve servis sırasında klima buradan güvenle ayrılır. Ayırıcıdan üniteye bağlantı, ünitenin klemensine üreticinin şemasına göre yapılır; aradaki ekler varsa, uygun akım değerinde kollu yaylı klemenslerle ve kapaklı bir kutuda yapılır. Fiş ve priz bu hatta yer almaz. Eski priz ise, iç yayları ve klemensi kontrol edilerek ya da yenilenerek salonun hafif yükleri için kalır. Üçüncüsü otomattır. Ayrı hatta klima tek başına kaldığı için kalkış darbesi artık başka yüklerle toplanmaz ve çoğu durumda B tipi otomat yeter. Kalkış hâlâ otomatı düşürüyorsa ve cihaz sağlamsa, C tipi otomata geçilir; ama önce hat sonunda döngü empedansı ölçülür.

Ölçümün nedeni basittir. Otomatın görevi yalnız aşırı yükte açmak değil, hattın sonunda faz ile koruma iletkeni arasında bir kısa devre olduğunda da hızlıca açmaktır. Bunun için hat sonunda oluşacak kısa devre akımının, otomatın ani açma bandının üstünde kalması gerekir. C16 için bu yaklaşık 160 A'dir; yani döngü empedansı kabaca 230 V / 160 A, yaklaşık 1,4 ohm'un altında olmalıdır. Uzun ve ince bir hatta ya da topraklaması zayıf bir binada bu değer aşılabilir; o zaman C tipi otomat kısa devrede ani açmaz, bu da hem yangın hem çarpılma riskidir. Döngü empedansı ölçer bu değeri hat sonunda okur; değer uygunsa C tipi otomat takılır, uygun değilse önce hat kısaltılır, kesit büyütülür veya topraklama düzeltilir. Otomat değeri ise kesitle birlikte okunur: 2,5 mm² için 16 A; 'atmasın' diye 20 A veya 25 A takılmaz. Kaç metre hat, hangi güzergâh, hangi ayırıcı ve hangi eğri gerektiği keşifte ölçümle yerinde yazılır; telefonda tahmin edilmez.