Fındıklı Mahallesi, Maltepe

Fındıklı'dan gelen çağrı çoğu zaman şaşkınlıkla başlar: 'Geçen yıl mutfağı yeniletmiştik. Son zamanlarda salondaki priz elle tutulmayacak kadar ısınıyor, çamaşır makinesi çalışınca koridor lambası titriyor, bazen bir koku geliyor. Ama sigorta bir kere bile atmadı.' Bu tarifin her parçası bir şey söyler. Sigortanın atmaması, sorunun aşırı yük ya da kısa devre olmadığını gösterir; otomat akıma bakar ve akım normaldir. Bir yük devreye girince başka bir noktadaki lambanın titremesi, iki noktanın ortak bir bağlantıdan geçtiğini ve o bağlantıda gerilimin düştüğünü söyler; ısınan priz ya da anahtar çoğu zaman o ortak noktaya yakındır. Tadilatın kısmi olması da tesadüf değildir: yeni hat bir yerde eski hatla buluşmak zorundadır ve o buluşma noktası genellikle duvardaki eski bir buattır. Bu durumda ilk iş, ısınan prize yük takmayı bırakmak, ilgili otomatı keşfe kadar kapalı tutmak ve buat kapağını elle açıp içine bakmaya çalışmamaktır; erimiş bir ekte iletken açığa çıkmış olabilir.

Alüminyum havayla temas ettiği anda yüzeyinde ince, sert ve yalıtkan bir oksit tabakası oluşturur. Bakırın oksidi temas direncini çok az artırırken alüminyum oksit, vida altındaki temas yüzeyini gerçekten daraltır. Sıradan pirinç vidalı klemens bu tabakayı kırmak ve havayı dışarıda tutmak için tasarlanmamıştır; bakır için yapılmıştır. İkinci etken sürünmedir: alüminyum bakırdan yumuşaktır ve sürekli baskı altında yavaş yavaş akar. Vida ilk gün sıkıdır; aylar içinde alüminyum vidanın altından kaçar ve bağlantı fark edilmeden gevşer. Üçüncü etken genleşmedir: alüminyum ısındığında bakırdan ve pirinçten belirgin biçimde daha fazla genleşir. Her yük açılıp kapandığında ek ısınıp soğur, her döngüde biraz daha gevşer. Dördüncü etken nemdir. Mutfak ve banyo duvarındaki ya da soğuk dış duvardaki buatta yoğuşma olursa alüminyum ile pirinç ya da bakır arasında galvanik bir hücre oluşur; daha az soylu metal olan alüminyum yenir, uçta beyaz ve tozlu bir korozyon ürünü birikir, iletkenin kesiti fiilen incelir.

Bu dört etkenin sonucu aynıdır: ekin geçiş direnci yükselir. Küçük bir direnç bile ekte ısı demektir; ısı, akımın karesi ile direncin çarpımıdır. On amperlik bir çamaşır makinesi veya ısıtıcı akımında yarım ohm'luk bir ek, avuç içi kadar bir buatın içinde onlarca watt ısı üretir; bu, PVC izolasyonu yumuşatmaya, klemens gövdesini eritmeye ve buatı kararmaya yeter. Isınan ek daha çok oksitlenir, daha çok gevşer, direnç daha da artar; arıza kendi kendini besler. Bu süreç boyunca hattan geçen akım cihazın çektiği normal akımdır, bu yüzden otomat açmaz. Faz ile toprak arasında bir kaçak da yoktur, bu yüzden kaçak akım rölesi düşmez. Koruma ancak izolasyon tamamen eriyip faz bir yere temas ettiğinde devreye girer; o noktada buat zaten yanmıştır. Alüminyumun bir başka zaafı da kırılganlığıdır: eski tek telli alüminyum, buat içinde tekrar tekrar bükülünce kırılır, soyulurken bıçakla çentiklenmişse o çentikten çatlar. Kırılmaya yakın bir uç da ısınan bir uçtur. Bu yüzden arıza tek bir parça değil, bir bağlantı hatasıdır: bakır için yapılmış bir klemense alüminyum konmuştur.

Keşif daire panosundan başlar. Hangi otomatın hangi odaları beslediği çıkarılır ve panodan çıkan iletkenlere bakılır: gri gümüş renkli, tek telli bir iletken alüminyumdur, bakır kırmızımsı renginden ayrılır. Tadilatın hangi odalarda yapıldığı ve yeni hattın eski hatla nerede buluştuğu sorulur. Sonra şüpheli hat bilinen bir yükle yüklenir, örneğin iki kilovatlık bir ısıtıcıyla; aynı anda panodaki gerilim ve prizdeki gerilim ölçülür. Kablo boyuna göre beklenen birkaç voltluk düşümün belirgin üstünde bir fark varsa, aradaki eklerden birinde direnç vardır. Yük altındayken buat kapakları, prizler ve anahtarlar termal kamerayla taranır; kötü ek, çevresinden belirgin biçimde sıcak bir nokta olarak görünür. Ancak bundan sonra hat panodan kapatılır, gerilim yokluğu ölçülerek doğrulanır ve sıcak görünen buat açılır. Buatta aranan işaretler bellidir: kahverengileşmiş veya kömürleşmiş izolasyon, erimiş ya da çatlamış klemens gövdesi, alüminyum uçta beyaz toz, rengi dönmüş bakır, gevşek vida, kırılmaya yüz tutmuş tel. Onarımdan önce hat megger ile 500 V DC'de faz–PE ve nötr–PE izolasyon direnci için ölçülür; ısı izolasyonu ekin dışında da zayıflatmış olabilir.

Kalıcı çözüm, alüminyum hattı panoya kadar bakırla değiştirmektir. Eski boru sağlamsa ve iletken çekilebiliyorsa alüminyum çıkarılır, yerine boru içine tek telli bakır NYA çekilir: priz hattında 2,5 mm², aydınlatma hattında 1,5 mm², otomat kesite göre seçilir. Boru tıkalıysa ya da kırılmışsa hat sıva üstünde kapaklı kablo kanalı içinde NYM ile yeniden çekilir; duvarı kırmadan temiz bir yol budur. Bu yapıldığında buattaki alüminyum–bakır ek ortadan kalkar, sorunun kendisi de kalkar. Bazen bu hemen mümkün olmaz: hat komşu daireden geçiyordur, boru beton içinde kırıktır ya da ev sahibi tadilatı ileri bir tarihe bırakmıştır. O zaman geçiş çözümü uygulanır. Alüminyum uç, oksitlenmiş ve çentikli kısım atılarak taze ve sağlam bir noktadan kesilir. Ek, üzerinde alüminyum ve bakır için uygunluk işareti taşıyan, fabrikadan kontak pastasıyla doldurulmuş bir klemensle yapılır; pasta oksit tabakasını kırar ve havayla nemi temas noktasından uzak tutar. Bakır hatlarda kullandığımız sıradan kollu yaylı klemensler, örneğin standart Wago 221 serisi, bakır için onaylıdır; alüminyum için kullanılmaz. Oto sanayisinden alınmış rastgele bir gres de onaylı pastanın yerini tutmaz.

Geçiş ekinin kuralları da nettir. Her ek, kapağı açılabilen, ulaşılabilir bir buatta kalır; sıva altına, alçının arkasına ya da dolabın içine kapatılmaz, çünkü bu ek ileride kontrol edilecektir. Alüminyum tel doğrudan prizin veya anahtarın vidalı ucuna bağlanmaz; cihaz alüminyuma onaylı değilse araya kısa bir bakır uç konur ve bakır uç alüminyuma onaylı klemensle bağlanır. Alüminyum ile bakır büküp lehimlenmez, büküp bantlanmaz. Otomat büyütülmez: alüminyumun iletkenliği bakırın yaklaşık yüzde altmışı kadardır, aynı kesitte daha az akım taşır; otomat mevcut alüminyum kesitine göre seçilir ve yüksek güçlü yeni bir cihaz, örneğin bir fırın veya klima, alüminyum hatta bağlanmaz, ona kendi bakır hattı çekilir. Onarımdan sonra hat yeniden enerjilenir, aynı bilinen yükle panoda ve prizde gerilim yeniden ölçülür, ek bir süre yük altında çalıştırılıp termal kamerayla yeniden taranır; ek çevresinden sıcak görünmemelidir. Daire içinde kaç alüminyum hat olduğu, hangisinin hemen bakıra çevrileceği ve hangisinin geçiş ekiyle bekleyeceği keşifte yerinde yazılır; telefonda tahmin edilmez. Sayaç öncesi bina kolonu ve kofra ise yönetim ile dağıtım şirketinin alanıdır.