Altıntepe Mahallesi, Maltepe

Altıntepe'den gelen çağrı çoğu zaman yemek saatinde gelir: 'Ocakta yemek yaparken mutfakta bir pat sesi geldi, tezgah altındaki ışıklar söndü, mutfağın sigortası attı. Dolabın üstünden yanık kokusu geliyor. Sigortayı kaldırdık, tavan lambası yanıyor ama tezgah ışığı yanmıyor.' Bu tarifin her parçası bir şey söyler. Pat sesi ve sigortanın hemen atması, kısa devreye işarettir; aşırı yükte otomat bekler, kısa devrede anında açar. Kokunun dolabın üstünden gelmesi, arızanın şeridin kendisinde değil, gizlenmiş sürücüde olduğunu söyler. Tavan lambasının yanıp şeridin yanmaması, aynı hattaki sürücünün devreden çıktığını, ama hattın kendisinin sağlam olabileceğini gösterir. Olayın ocak yanarken olması da tesadüf değildir: buhar ve sıcak hava o anda en yoğun şekilde sürücüye ulaşır. Bu durumda ilk iş, dolabın üstündeki sürücüye elle dokunmamak, mutfak aydınlatma otomatını keşfe kadar kapalı tutmak ve şeridi yeniden çalıştırmayı denememektir; kömürleşmiş bir kart her denemede yeni bir ark üretebilir.

Ucuz LED sürücülerin çoğu delikli sac kasalıdır. Bu tasarım kuru ve temiz bir pano veya asma tavan için düşünülmüştür; delikler kartın soğumasını sağlar. Mutfakta ise aynı delikler, ocaktan yükselen havanın taşıdığı her şeyi içeri alır. Pişirme sırasında yağ, çok küçük damlacıklar halinde havaya karışır; davlumbaz bunun bir kısmını çeker, ama dolabın üstü ve davlumbaz yanı tam da bu havanın dolaştığı yerlerdir. Damlacıklar kartın üzerine çöker, ince ve yapışkan bir film oluşturur. Film tek başına iyi bir yalıtkan olabilir, ama tozu tutar, su buharını emer ve zamanla yağ oksitlenip koyulaşır. Nemli ve tozlu bu tabaka, kartın 230 V tarafında birbirine birkaç milimetre uzaklıktaki iz, lehim ve bileşen bacakları arasında küçük bir akım yolu açar. Bu küçük akım yüzeyi ısıtır, filmi kömürleştirir; kömür iletkendir ve yol giderek kalınlaşır. Buna yüzey kaçağı veya tracking denir. Bir noktada iki iz arasındaki kömür yolu yeterince iletken olur ve faz ile nötr arasında bir ark atlar; sesin ve isin kaynağı budur. Kasa metal ve topraklıysa ark kasaya da atlayabilir; o zaman kaçak akım rölesi de düşer.

Isı bu tabloyu hızlandırır. Ocağın veya fırının üstündeki dolapta sıcaklık, mutfağın geri kalanından belirgin biçimde yüksektir; sürücünün içindeki elektrolitik kondansatörler sıcakta daha hızlı yaşlanır, şişer ve sızdırır. Yağ filmi de sıcakta daha akışkan olur, kartın daha geniş bir yüzeyine yayılır. Üstelik ucuz sürücüler çoğu zaman şeridin gücüne neredeyse eşit, payı olmayan bir güçte seçilir; tam yükte sürekli çalışan bir sürücü daha sıcak çalışır. Şeridin kendisi de bu ortamdan nasibini alır: kaplamasız, IP20 bir şerit doğrudan dolap altına yapıştırılmışsa yağ ve buhar LED'lerin ve bakır yolların üzerine de çöker, şerit bölüm bölüm kararır, kesik kesik yanar. Arıza bu yüzden tek bir parça değil, bir yerleşim hatasıdır: buhar ve ısı yolunun üstüne, açık kasalı bir elektronik kart konmuştur. Aynı yere aynı tipte yeni bir sürücü takmak, aynı arızayı birkaç yıl sonraya ertelemektir.

Keşif mutfak aydınlatma hattı panodan kapatılıp gerilim yokluğu ölçülerek doğrulandıktan sonra başlar. Önce sürücünün yeri bulunur: dolapların üstü, davlumbaz yanı, ocak üstü dolabın içi, bazen bir çekmece arkası. Sürücünün konumu not edilir: ocağın ve fırının tam üstünde mi, davlumbazın emiş yolu üzerinde mi, kapalı ve havasız bir boşlukta mı. Sonra kasası açılır ve kart incelenir: yapışkan film, toz birikimi, kömürleşmiş yollar, is lekesi, şişmiş kondansatör. Sürücünün etiketi okunur: giriş gerilimi, çıkış gerilimi ve gücü, IP sınıfı. Ardından şeridin etiketinden ya da metre başı gücünden toplam güç hesaplanır ve sürücünün gücüyle karşılaştırılır. Sürücü sökülmüş halde, besleme hattı megger ile 500 V DC'de faz–PE ve nötr–PE izolasyon direnci için ölçülür; ark hattın kendisine de zarar vermiş olabilir. Bağlantının nasıl yapıldığına bakılır: sürücü girişinde bükme ek ve bant mı, açıkta duran bir klemens mi, kapalı bir kutu mu. Son olarak şerit kontrol edilir: kaplamalı mı, kaplamasız mı, yağ ve buhar çökmüş mü, bölümlerde kararma var mı.

Onarımın ilk adımı yerdir. Sürücü ocağın, fırının ve davlumbazın üstünden, buharın ve sıcak havanın doğrudan geçtiği yoldan alınır; ulaşılabilir, kuru ve sıcaklığı makul bir yere taşınır: buhar bölgesinden uzak bir üst dolabın içi, bir yan dolap ya da tezgahtan uzaktaki bir boşluk. Mesafe arttıkça doğru akım tarafındaki kablo uzar; bu yüzden uzun hatlarda gerilim düşümü hesaplanır ve gerekiyorsa 12 V yerine 24 V şerit ve sürücü tercih edilir, kesit buna göre seçilir. İkinci adım sürücünün tipidir. Delikli sac kasa yerine, kartı epoksi reçineyle tamamen doldurulmuş, alüminyum gövdeli, IP67 sınıfı sabit gerilimli bir LED sürücü kullanılır; buhar ve yağ karta ulaşamaz, ısı gövdeden atılır. Sürücünün gücü şeridin toplam gücünün üstünde, makul bir payla seçilir, böylece tam yükte sürekli zorlanmaz. Dolgulu sürücü de ısısını gövdesinden verir; bu yüzden yalıtım malzemesine gömülmez, havasız bir kutuya hapsedilmez.

Üçüncü adım bağlantı ve şerittir. Sürücünün 230 V girişi, mutfak aydınlatma hattından, kapaklı bir bağlantı kutusu içinde, uygun akım değerinde kollu yaylı klemenslerle bağlanır; bükme ek, bant ve açıkta duran klemens kalmaz. Hat, fırın veya ocak hattından değil aydınlatma hattından beslenir ve 30 mA kaçak akım rölesinin altında kalır; şeridin anahtarı aydınlatma hattının fazını keser. Şerit, mümkünse silikon kaplamalı bir modelle, kapaklı bir alüminyum profilin içine alınır; profil hem LED'lerin ısısını dağıtır hem de yağın doğrudan şeride çökmesini engeller, kapağı silinerek temizlenir. Eski sürücü ve kararmış şerit bölümleri sökülür, yeniden kullanılmaz. Onarımdan sonra hat yeniden enerjilenir; sürücü çıkış gerilimi ve şerit sonundaki gerilim ölçülür, ocak ve davlumbaz çalışırken sürücü yerinin sıcaklığı kontrol edilir. Mutfak dolabının sökülüp takılması, delik ve kanal açılması dolapçının işidir; davlumbaz filtresinin bakımı ev sahibinin işidir ama filtresi tıkalı bir davlumbaz, yağ buharını dolapların üstüne yollar. Kaç metre şerit, hangi güçte sürücü ve nereye taşınacağı keşifte yerinde yazılır; telefonda tahmin edilmez.