Gülsuyu Mahallesi, Maltepe

Gülsuyu'ndan gelen çağrı genellikle şöyle başlar: 'Akşam televizyon açıkken arkadan pat diye bir ses geldi, sonra yoğun bir is ve yanık plastik kokusu. Salonun sigortası attı. Kaldırdık, hemen yine attı. Televizyonun arkasındaki çoklu prizin bir köşesi kararmış, kırmızı ışığı da sönmüş.' Bazen tarif daha sessizdir: 'Birkaç gündür kaçak akım rölesi ara ara atıyor. Çoklu prizi çekince atmıyor.' Bu iki tarif aynı parçanın iki farklı sonudur. Çoklu prizin içinde genellikle üç varistör bulunur: biri faz ile nötr arasında, biri faz ile toprak arasında, biri nötr ile toprak arasında. Faz ile nötr arasındaki varistör yorulup kısa devreye dönerse, bu doğrudan bir faz–nötr kısa devresidir; otomat atar ve priz takılı kaldıkça her kaldırmada yeniden atar. Faz ile toprak arasındaki varistör sızdırmaya başlarsa, bu bir kaçak akımdır; sızıntı 30 mA'e yaklaştıkça röle ara ara, sonunda sürekli düşer. Kararmış köşe ve is, varistörün ısınıp gövdesini parçaladığını gösterir. Sönen gösterge lambası, birçok prizde korumanın artık çalışmadığının tek işaretidir; ama çoğu kullanıcı o lambaya hiç bakmaz. Bu durumda ilk iş prizi fişten çekmeden önce salonun priz hattını panodan kapatmak, kararmış prize çıplak elle dokunmamak, prizi yeniden takmamak ve otomatı keşfe kadar kapalı tutmaktır.

Varistör, çinko oksit tanelerinden yapılmış, gerilime bağlı bir dirençtir. Çoklu prizlerde kullanılanlar genellikle 275 V civarı sürekli çalışma gerilimi için seçilir. Şebekenin etkin değeri 230 V, tepe değeri ise yaklaşık 325 V'tur. Yeni bir varistör bu tepede de neredeyse hiç akım geçirmez; gerilim birkaç yüz volt daha yükseldiğinde ise direnci hızla düşer ve darbenin enerjisini üzerine alıp ısıya çevirir. Sorun, bu işin bedavaya olmamasıdır. Her darbe, çinko oksit taneleri arasındaki sınırlarda küçük bir hasar bırakır. Yıllar içinde bu hasar birikir: varistörün kenetleme gerilimi aşağı kayar ve normal gerilimdeki sızıntı akımı mikroamperlerden miliamperlere çıkar. Yakına düşen bir yıldırım, şebekede bir trafo veya kondansatör anahtarlaması, binadaki asansör, hidrofor ve klima motorlarının açılıp kapanması bu darbelerin kaynağıdır; yamaçta, havai hatların ve eski kolonların bulunduğu bir dokuda bu darbeler daha sık görülür. Bir noktada sızıntı, varistörü normal gerilimde de ısıtacak düzeye ulaşır. Isınan varistörün direnci daha da düşer, daha çok akım geçer, daha çok ısınır. Bu bir ısıl kaçmadır ve dakikalar içinde varistörün gövdesinin çatlamasına, içinin yanmasına, sonunda kısa devreye dönmesine yol açar.

Kaliteli koruma cihazlarında varistörün hemen yanında, ona ısıl olarak bağlı bir termik ayırıcı bulunur: varistör tehlikeli bir sıcaklığa ulaştığında ayırıcı açılır, varistör devreden çıkar ve gösterge lambası söner ya da renk değiştirir. Cihaz artık korumaz, ama yanmaz da. Ucuz çoklu prizlerin çoğunda bu ayırıcı ya yoktur ya da varistörden uzaktadır ve zamanında açılmaz. Sonuç, yanma ve kısa devredir. Bir de kalıcı aşırı gerilim durumu vardır: binanın nötrü koparsa ya da gevşerse, bazı dairelerde gerilim dakikalarca 300–400 V'a çıkabilir. Varistör kısa darbeler için yapılmıştır, dakikalarca süren aşırı gerilimi taşıyamaz; bu durumda sağlam bir varistör bile birkaç saniyede yanar. Bu yüzden 'akım korumalı priz' ya da parafudr, kalıcı aşırı gerilime karşı koruma değildir; o iş gerilim koruma rölesinindir. Koruma iletkeni bağlı olmayan bir prizde ise faz–toprak ve nötr–toprak varistörleri hiçbir işe yaramaz; prizin vaat ettiği korumanın bir kısmı zaten hiç yoktur. Otomat ve kaçak akım rölesi, varistör yorulurken hiçbir şey görmez; yalnızca sonunda, kısa devre ya da 30 mA kaçak oluştuğunda devreye girerler. O ana kadar ısı, televizyonun arkasında, halının ve perdenin yanında, kimse bakmadan birikir.

Keşif panodan başlar: hangi otomatın veya rölenin attığı, salonun prizlerinin hangi hatta olduğu ve bu hatta başka nelerin bağlı olduğu okunur. Hat kapatılıp gerilim yokluğu ölçülerek doğrulandıktan sonra çoklu priz duvardan çekilir. Prizin gövdesine bakılır: kararmış ve çatlamış köşe, erimiş plastik, varistörün bulunduğu bölgede is, sönmüş gösterge lambası. Çoklu prizin üstündeki etiket okunur: koruma için bir enerji veya darbe akımı değeri yazıyor mu, termik ayırıcıdan söz ediyor mu, bir standart işareti var mı. Ardından duvardaki prize bakılır, çünkü yanan çoklu priz duvar prizini de ısıtmış olabilir: kontaklarda kararma, kapakta erime, yuvada gevşeklik. Sonra çoklu priz ve bütün cihazlar ayrılmış hâlde hat megger ile 500 V DC'de faz–PE ve nötr–PE için ölçülür; hatta kalıcı bir yalıtım hatası olmadığı görülür. Çoklu priz takılı değilken otomat ve röle tutuyorsa, arızanın kaynağı ispatlanmış olur. Prizin koruma iletkeninin panoya kadar sürekliliği ölçülür; koruma iletkeni olmayan bir prizde 'korumalı' priz kullanmanın anlamı tartışılır. Son olarak panoya parafudr düşünülüyorsa binanın topraklaması ölçülür; topraklama direnci bilinmeyen ya da topraklaması olmayan bir panoya parafudr takılmaz, çünkü darbenin gideceği bir yol yoktur.

Onarımın ilk adımı yanan parçayı ortadan kaldırmaktır. Yanmış bir çoklu priz açılıp varistörü sökülerek kullanılmaya devam etmez; varistörsüz bir çoklu priz yalnızca bir uzatmadır ve yanık gövde, kontak ve iletken ısıdan zarar görmüştür. Çoklu priz atılır. Duvar prizi ısıdan etkilenmişse değiştirilir; kararmış iletken uçları sağlam bakıra kadar kesilir. Cihazların bir kısmı aynı olayda zarar gördüyse onların tamiri cihazın yetkili servisinin işidir. İkinci adım koruma isteniyorsa doğru yerde korumadır. Daire panosunun girişine, ana şalterin yük tarafına, ray tipi bir Tip 2 parafudr takılır. Parafudr, değiştirilebilir kartuşlu ve her kartuşun durumunu gösteren bir pencereli seçilir; pencere renk değiştirdiğinde kartuş değişir, parafudr 'hâlâ çalışıyor' diye bırakılmaz. Sürekli çalışma gerilimi şebekeye uygun, nominal ve azami deşarj akımı panonun konumuna uygun bir model seçilir. Parafudrun önüne, üreticinin istediği değerde kendi ön koruması, ayrı bir otomat veya sigorta konur; parafudrun kendisi kısa devreye dönerse bu ön koruma onu devreden ayırır, dairenin tamamı karanlıkta kalmaz. Parafudrun iletkenleri olabildiğince kısa tutulur; faz ve nötr bağlantısı ile toprak bağlantısının toplam boyu yarım metreyi geçmemelidir, çünkü uzun iletken darbede kendi üstünde gerilim düşürür ve cihazların gördüğü gerilimi yükseltir.

Bağlantı şekli kaçak akım rölesine göre seçilir. Parafudr rölenin önüne, yani hat tarafına takılacaksa, faz ile nötr arasında varistör ve nötr ile toprak arasında bir gaz deşarj tüpü bulunan yapı, tek fazda 1+1, üç fazda 3+1 diye bilinen yapı kullanılır; böylece normal çalışmada toprağa sızıntı olmaz. Parafudr rölenin arkasına takılırsa, her darbede toprağa giden deşarj akımı röleyi gereksiz yere attırabilir; bu durumda darbeye dayanıklı ya da S tipi, yani zaman gecikmeli bir röle düşünülür, ama daire içindeki 30 mA koruması hiçbir zaman kaldırılmaz. Parafudrun toprak ucu panonun ana toprak barasına doğrudan bağlanır. Tip 2 parafudr, panoya en yakın cihazları değil binanın bütün iç tesisatını korumaya yöneliktir; panodan uzak, hassas bir cihazın yanında ek koruma isteniyorsa, Tip 2'nin arkasında, termik ayırıcılı ve göstergeli kaliteli bir Tip 3 cihaz kullanılabilir. Binaya doğrudan yıldırım düşmesine karşı dış yıldırımlık ve Tip 1 koruma bina ölçeğinde ayrı bir projedir. Onarımdan sonra hat enerjilenir; kartuş pencereleri kontrol edilir, röle test butonuyla denenir, otomatın tuttuğu görülür. Kartuş pencereleri ev sahibine gösterilir ve yılda bir bakılması söylenir. Otomat büyütülmez, röle köprülenmez. Hangi parafudr ve hangi ön koruma gerektiği keşifte yerinde yazılır; telefonda tahmin edilmez.