Girne Mahallesi, Maltepe

Girne'den gelen çağrının tarifi şöyledir: 'Evden çalışıyoruz, odada üç bilgisayar var. Kaçak akım rölesi ara ara atıyor; bazen sabah bilgisayarları açarken, bazen akşam fırtına olunca, bir kere de gece hepimiz uyurken. Kaldırınca tutuyor. Elektrikçi geldi, prizlere baktı, bir şey bulamadı, röleyi değiştirdi, iki hafta sonra yine attı.' Bu tarifin iki önemli parçası vardır. Birincisi, atan cihazın 30 mA kaçak akım rölesi olmasıdır, ana şalter ya da bir otomat değil. Otomat aşırı yüke ve kısa devreye bakar; röle ise faz ile nötr arasındaki akım farkına, yani koruma iletkeni veya toprak üzerinden kaçan akıma bakar. Odadaki yük ne kadar büyük olursa olsun, röle onu görmez; gördüğü tek şey kaçaktır. İkincisi, açmanın belirli bir anla, cihazın açılmasıyla veya bir dalgalanmayla birlikte gelmesidir. Bu, sürekli bir yalıtım hatasının değil, sürekli bir taban kaçağın üzerine binen kısa darbelerin tablosudur. Aynı modelden yeni bir röle takmak bu yüzden sorunu çözmez; yeni röle de aynı toplam kaçağı ve aynı darbeleri görür.

Masaüstü bilgisayarın güç kaynağı, monitörün adaptörü, yazıcının, modemin ve ağ depolama kutusunun besleme devresi anahtarlamalı güç kaynağıdır. Bu kaynaklar şebekeye yüksek frekanslı parazit geri basmasın diye girişlerinde bir filtre taşır; filtrenin bir parçası, faz ve nötrden koruma iletkenine bağlanan küçük Y kondansatörleridir. Y kondansatörü, 50 Hz şebeke gerilimi altında koruma iletkenine sürekli küçük bir akım akıtır. Bu bir arıza değildir, tasarımın sonucudur; cihaz standartları bu kaçağa topraklı cihaz için bir üst sınır koyar. Tek bir cihazın kaçağı çoğu zaman bir miliamperin altındadır. Sorun toplamadadır. Aynı 30 mA rölenin arkasında üç bilgisayar, beş monitör, bir yazıcı, bir ağ kutusu, bir modem ve çoğullayıcı prize takılı şarj aletleri varsa, sürekli kaçak birkaç miliampere, bazen on miliamperin üstüne çıkar. 30 mA'lik bir röle, üretim toleransı içinde, anma değerinin yarısı ile tamamı arasında, yani 15 ile 30 mA arasında herhangi bir noktada açabilir. Taban kaçak 10–12 mA'e oturmuşsa, bir cihaz açılırken kondansatörlerin şarj darbesi, bir yıldırımın şebekede ürettiği kısa gerilim dalgalanması ya da komşu bir motorun devreden çıkması, aradaki birkaç miliamperi kolayca kapatır. Röle açar; doğru çalışmıştır ama yanlış yere yerleştirilmiştir.

Röle tipinin bu tabloya etkisi ikinci katmandır. Türkiye'de birçok dairede panoya takılmış ucuz röle AC tipidir; yalnız sinüs biçimli alternatif kaçağı algılayacak şekilde tasarlanmıştır. Güç faktörü düzeltmeli bilgisayar kaynakları, inverter klima ve çamaşır makinesi gibi elektronik yükler arıza anında darbeli doğru akım bileşeni taşıyan kaçak üretebilir; AC tipi röle bu bileşeni doğru algılamayabilir, hatta doğru akım bileşeni rölenin çekirdeğini doyurup gerçek bir kaçakta geç kalmasına yol açabilir. A tipi röle hem sinüs hem darbeli doğru akım kaçağını algılar. Darbeye dayanıklı A tipi modeller, üreticiye göre SI veya benzeri adlarla satılır, kısa süreli yüksek frekanslı akımlara ve anahtarlama darbelerine karşı daha bağışıktır. F tipi röle A tipinin yeteneklerine ek olarak karışık frekanslı kaçağı algılar ve kısa darbelere karşı direnci artırılmıştır. Bu sözlerin hiçbiri 'röleyi büyütün' demek değildir: 30 mA ek koruma eşiği yerinde kalır; değişen, rölenin neyi nasıl ölçtüğüdür.

Keşif, 'bilgisayardandır' sonucuna atlamadan başlar; çünkü aynı belirti gerçek bir arızadan da gelebilir. İlk adım rölenin kendisini sınamaktır: kaçak akım rölesi test cihazıyla rölenin hangi kaçakta ve kaç milisaniyede açtığı ölçülür. Röle 15 mA'in de altında açıyorsa röle kendisi hassaslaşmış veya arızalıdır. İkinci adım gerçek bir yalıtım hatasını ve nötr hatalarını dışlamaktır. Eski binalarda sık görülen iki hata vardır: farklı rölelerin arkasındaki iki hattın nötrünün bir buatta birbirine bağlanmış olması, yani ödünç nötr; ve bir buatta veya prizde nötrün koruma iletkenine değmesi. İkisi de röleyi arızasız görünen anlarda düşürür ve bilgisayarla hiçbir ilgisi yoktur. Bunun için hat panodan kapatılır, bütün cihazlar prizden çekilir ve megger ile faz–PE, nötr–PE izolasyon direnci ölçülür; cihazlar takılıyken megger kullanılmaz, hem cihaz zarar görebilir hem de filtre kondansatörleri ölçümü yanıltır. Nötr ile PE arasında düşük direnç çıkarsa arıza oradadır ve önce o bulunur.

Tesisat temiz çıkarsa üçüncü adım kaçağı ölçmektir. Cihazlar yeniden takılır ve normal çalışma düzenine getirilir. Kaçak akım pensi, faz ve nötrün ikisini birlikte kavrayacak şekilde rölenin çıkışındaki hatta takılır; pens iki iletkenin akım farkını, yani o hattaki toplam sürekli kaçağı miliamper olarak gösterir. Sonra cihazlar tek tek kapatılarak her birinin payı görülür; bazen kaçağın büyük kısmı tek bir eski yazıcıdan veya bozuk bir çoğullayıcı prizden gelir ve çözüm o cihazdır. Toplam kaçak rölenin anma değerinin yaklaşık üçte birini, yani 30 mA röle için 9–10 mA'i aşıyorsa, o röle bu yükü taşımamalıdır. Aynı ölçüm dairenin diğer hatlarında da yapılır; çamaşır makinesi, bulaşık makinesi, inverter klima ve buzdolabı da kendi kaçaklarını aynı röleye ekliyor olabilir. Ölçüm sonuçları pano şemasına yazılır; hangi hattın kaç miliamper taşıdığı ev sahibine gösterilir.

Onarımın ilk ve en etkili adımı kaçağı bölmektir. Çalışma odasının prizleri, mümkünse panodan ayrı bir hatla beslenir ve bu hat kendi 30 mA rölesine alınır; böylece bilgisayarların taban kaçağı mutfak, banyo ve çamaşır makinesinin kaçağıyla aynı röleye yığılmaz. Bir rölenin arkasındaki sürekli kaçak anma değerinin üçte birinin altında tutulur. Ayrı hat çekmek mümkün değilse, mevcut hatların röleler arasında yeniden dağıtılması da aynı amaca hizmet eder. İkinci adım röle tipidir. Çalışma odası hattında AC tipi röle yerine A tipi röle kullanılır; kısa darbelerle açma şikâyeti varsa darbeye dayanıklı A tipi, yani SI sınıfı bir model, karışık frekanslı yük ağırsa F tipi seçilir. Schneider, Hager, Siemens veya Legrand; panoda hangi aile varsa röle o aileden ve bara düzenine uygun seçilir. Bu seçim yükle yapılır, katalog cümlesiyle değil. Üçüncü adım nötrdür: her rölenin arkasındaki hattın nötrü yalnız o rölenin nötr çıkışından gelir; ödünç nötr kalmaz. Röle değiştirildikten sonra test cihazıyla açma akımı ve açma süresi yeniden ölçülür, sonuç pano şemasına yazılır.

Yapılmayacaklar da bu arızanın parçasıdır. Kaçak akım rölesi köprülenmez; çalışma odası rölenin önünden beslenmez. 30 mA röle 300 mA'lik bir röleyle değiştirilmez; 300 mA yangına karşı korumadır, insanı korumaz. Bilgisayarın veya prizin koruma iletkeni sökülmez; topraksız çalışan bir bilgisayarın kasası, filtre kondansatörleri yüzünden şebeke geriliminin bir kısmını taşır ve dokunana çarpar. 'Topraksız uzatma kablosu' bir çözüm değil, gizli bir tehlikedir. Bütün cihazlar tek bir çoğullayıcı prize, o priz de tek bir duvar prizine yığılmaz. Bilgisayarın içindeki güç kaynağının tamiri, ağ ve yazılım işleri bilgisayar servisinin işidir; elektrikçinin sınırı sayaç sonrası müşteri tesisatı, pano, hat ve röledir. Kaç hat, hangi röle tipi ve hangi düzenleme gerektiği keşifte ölçümle yerinde yazılır; telefonda tahmin edilmez.