Esenkent Mahallesi, Maltepe

Esenkent'ten gelen çağrı çoğu zaman bir kokuyla başlar: 'Banyoda yanık plastik kokusu var. Tavandaki fanın etrafı kararmış gibi, ızgarası biraz eğrilmiş. Fan birkaç gündür ses çıkarmıyordu, sessiz çalışıyor sandık. Sigorta hiç atmadı, ışık hâlâ yanıyor. Üst kattaki komşu da şafttan koku geldiğini söylüyor.' Bu tarifin her parçası bir şey söyler. Fanın sesinin kesilmesi, pervanenin dönmediğini gösterir; sessiz bir fan çoğu zaman duran bir fandır. Kokunun ve kararmanın fanın çevresinde olması, ısının motorun kendisinden geldiğini söyler. Sigortanın atmaması bu arızanın imzasıdır: duran bir fan motoru, aydınlatma hattının otomatını harekete geçirecek kadar akım çekmez, ama birkaç on watt'ı küçük bir plastik gövdenin içinde saatlerce ısıya çevirir. Kokunun üst kata şaftla gitmesi de önemlidir: fan, birçok katın bağlandığı ortak bir havalandırma şaftına üflüyorsa, yanan plastiğin dumanı ve kıvılcımı yalnızca o banyoda kalmaz. Bu durumda ilk iş fanı hemen kapatmak, fan sürekli bağlıysa aydınlatma hattının otomatını keşfe kadar kapalı tutmak, eriyen gövdeye elle dokunmamak ve banyoyu kapı açık bırakarak havalandırmaktır.

Banyo fanlarının çoğu küçük, tek fazlı, gölge kutuplu veya kondansatörlü bir asenkron motorla çalışır. Motorun gücü genellikle on beş ile kırk watt arasındadır; normal dönerken sargıdan geçen akımın büyük kısmı pervaneyi döndürmeye harcanır, ısı azdır ve hava akışı motoru da soğutur. Penceresiz bir banyoda bu fan, her duşta ve çoğu zaman günün büyük kısmında çalışır. Emdiği hava nemlidir ve içinde toz, havlu ve giysi tüyü, saç, sabun ve şampuan buharı taşır. Bu karışım pervanenin kanatlarına, motor gövdesinin önüne ve milin yatağa girdiği noktaya yapışır; nemle yumuşar, kurudukça sertleşir. Ucuz fanların çoğunda mil, yağ emdirilmiş bir burcun içinde döner. Burçtaki yağ yıllar içinde ve sürekli çalışmanın ısısıyla kurur; tozlu hamur yatağa girer, sürtünme artar. Fan önce yavaşlar, uğultusu değişir, sonra bir sabah hiç dönmez. Bazı fanlarda pervane kanadına yapışan kütle dengeyi bozar, titreşim yatağı daha hızlı aşındırır. Fanın arkasındaki geri tepme klapesi tozla yapışmışsa hava akışı da kesilir ve motor kendi soğutmasını kaybeder.

Rotor durduğunda motor, dönen bir makine olmaktan çıkar ve bir ısıtıcıya dönüşür. Sargıdan geçen akım normal çalışmadakinden bir miktar artar, ama artık hiçbir mekanik iş yapılmaz ve pervanenin havası da motoru soğutmaz; enerjinin tamamı küçük bir sargının içinde ısıya döner. Kaliteli fanların sargısında bir termik sigorta ya da termik koruyucu bulunur: sargı tehlikeli bir sıcaklığa ulaştığında devreyi açar. Bazı motorlar empedans korumalı olarak tasarlanmıştır, yani kilitlendiğinde bile sargı güvenli sıcaklıkta kalır. Ucuz fanların çoğunda ise ikisi de yoktur. Böyle bir fanda sargı saatlerce, sürekli bağlıysa günlerce ısınır; vernik kararır, plastik bobin gövdesi yumuşar, motoru tutan plastik gövde ve ızgara eğrilir ve erir. Erimiş plastik damlayabilir, dumanı şafta çekilir. Aydınlatma hattının 10 veya 16 A'lik otomatı bu süreç boyunca hiçbir şey görmez; birkaç on watt, otomat için normal bir yüktür. Kaçak akım rölesi de ancak eriyen sargı yalıtımı faz ile toprak arasında bir yol açarsa düşer. Bu yüzden bu arızada koruma çoğu zaman sağlam bir cihazın, yani fanın kendi termik korumasının içindedir.

Keşif panodan başlar. Fanın hangi otomattan beslendiği, aydınlatma hattına mı priz hattına mı bağlandığı ve kaçak akım rölesinin altında olup olmadığı okunur. Sonra fanın nasıl kumanda edildiğine bakılır: ışık anahtarıyla birlikte mi çalışıyor, ayrı bir anahtarı var mı, yoksa doğrudan sürekli enerjili mi bağlanmış; zaman rölesi veya nem sensörü var mı. Hat panodan kapatılıp gerilim yokluğu ölçülerek doğrulandıktan sonra fanın ızgarası ve gövdesi sökülür. Bakılan işaretler bellidir: elle çevrilince dönmeyen ya da zorlanarak dönen pervane, kanatlarda ve motor önünde koyu toz hamuru, kararmış veya kokan sargı, yumuşamış ya da erimiş plastik gövde, eğrilmiş ızgara, fanın arkasında yapışmış geri tepme klapesi. Fanın besleme bağlantısına bakılır: tavan veya duvar içinde bükme ek ve bant mı, açıkta bir klemens mi, ısıdan kararmış iletken uçları mı. Fanın etiketi okunur: güç, IP sınıfı, termik koruma ibaresi, yatak tipi. Ardından şaft ağzı fenerle kontrol edilir: eriyen plastik veya is şaftın içine düşmüş mü, kanal ağzı tozla tıkanmış mı. Son olarak besleme hattı megger ile 500 V DC'de faz–PE ve nötr–PE izolasyon direnci için ölçülür.

Onarımın ilk adımı yanan parçayı ortadan kaldırmaktır. Sargısı kavrulmuş bir fan temizlenip yağlanarak yerine takılmaz; vernik ve yalıtım bir kez ısıdan zarar gördüyse sargı bir sonraki kilitlenmede daha çabuk kısa devre yapar. Fan sökülür, ısıdan kararmış iletken uçları sağlam bakıra kadar kesilir, bağlantı kapaklı ve ulaşılabilir bir buatta veya fanın kendi klemens bölmesinde, uygun akım değerinde kollu yaylı klemensle yeniden yapılır; bükme ek ve bant bırakılmaz. Şaft ağzına düşmüş eriyik ve is temizlenir, kanal ağzı açılır. Ortak şaftın içinin temizliği ve merkezi havalandırma sistemi bina yönetiminin işidir; ama fanın bağlandığı ağız ve kendi kanalı tıkalıysa yeni fan da aynı şekilde boğulur. İkinci adım fanın kendisidir. Yerine takılan fan, sargısında termik sigorta veya termik koruyucu bulunan, burç yerine bilyalı rulmanlı, banyoya uygun en az IPX4 sınıfı bir modeldir. Fan duş veya küvetin hemen üstündeki bölgeye geliyorsa bu bölgeye uygun koruma sınıfı seçilir; gerekirse 12 V güvenlik gerilimiyle çalışan bir fan ve banyo bölgelerinin dışına konan trafosu tercih edilir. Geri tepme klapesi serbestçe açılıp kapanmalıdır.

Üçüncü adım çalışma şeklidir. Penceresiz banyoda nem gerçekten atılmalıdır, ama bunun yolu fanı yirmi dört saat çalıştırmak değildir. Fan ışık anahtarıyla birlikte devreye girer ve ışık söndükten sonra belirli bir süre daha çalışan bir zaman rölesiyle ya da banyonun nemi yükseldiğinde devreye giren bir nem sensörüyle, yani higrostatla çalıştırılır. Sürekli çalışma isteniyorsa bunun için tasarlanmış, düşük devirli sürekli çalışma modu olan bir fan seçilir. Böylece motor ve yatak yıllar boyunca çok daha az saat çalışır, toz daha yavaş birikir. Fan aydınlatma hattından beslenir ve hat 30 mA kaçak akım rölesinin altında kalır. Onarımdan sonra hat yeniden enerjilenir, fanın dönüşü, zaman rölesinin gecikmesi ve klapenin açılması kontrol edilir, fan bir süre çalıştırılıp gövde sıcaklığına bakılır. Fanın ızgarası ve pervanesi ev sahibi tarafından yılda birkaç kez, enerji kesildikten sonra silinmelidir; bu, bir sonraki kilitlenmeyi yıllarca öteler. Kaç fan, hangi model ve hangi kumanda gerektiği keşifte yerinde yazılır; telefonda tahmin edilmez.