Elektrikçi Ne İş Yapar? Standartlar, Ölçümler ve Seçim Rehberi

Tesisatçı, tekniker ve mühendis aynı imza değildir

Elektrik tesisatçısı işi yerinde yapar: boru, kablo, pano içi, bağlantı, etiket ve ölçüm. Tekniker aynı devreyi şema üzerinden takip eder, arıza ayırır, bakım planlar. Elektrik mühendisi projenin müellifidir. Hesap, seçim ve uygunluk onun kaşesindedir. Elektrik Mühendisleri Odası mühendisin meslek örgütüdür. Usta, mühendis olmadığı için o kaşeyi taşımaz. Mühendis de panoyu görmeden ustanın elini imzasıyla değiştirmiş olmaz.

Belediye ve yapı denetimi, belirli yapılarda iç tesisat projesini mühendis imzasıyla ister. Uygulama, yetkili tesisatçı eliyle yürür. İki imza birbirinin yedeği değildir. Projeyi uygulayan kişi, projede yazmayan bir kesiti kendi alışkanlığıyla büyütemez. Sahada çıkan fark, keşif ve revizyonla projeye döner. Sözlü 'böyle yaptık' bir tesisat kaydı değildir.

Mesleki Yeterlilik Kurumu, elektrik tesisatçılığı için ulusal yeterlilik seviyeleri tanımlar. Belge, o seviyedeki işlerin ölçüldüğünü gösterir. Belgenin fotokopisi, ölçülmemiş bir panoyu tamamlanmış yapmaz. Yetkinlik, belgenin adı ile sahadaki ölçümün aynı cümlede durmasıdır.

Konut eli ile sanayi eli aynı panoyu açmaz

Konut elektrikçisi son devreyi bilir. Aydınlatma, priz, ocak, klima ve banyo bölgesi onun gündelik dilidir. Otomatik sigortanın B veya C eğrisi, kaçak akımın 30 mA eşiği, banyoda bölge ve ıslak hacimde IP onun seçim listesidir. Bu liste bir apartman panosunu düzgün kapatır. Bir motor kontrol merkezini kapatmaz.

Sanayi elektrikçisi motorun etiketinden okur. Anma akımı, yol alma biçimi, termik rölenin ayarı, kontaktörün kullanım kategorisi ve acil stopun kategorisi onun cümlesidir. TS EN 60204-1 makine elektrik donanımının dilidir. Ev panosunda bu cümle kurulmaz. Sanayi panosunda kurulmadan kapak kapanmaz.

İki el birbirini küçümsediğinde hata büyür. Konuta alışmış el, sürücü hatasını sigorta amperiyle çözmeye kalkar. Sanayiye alışmış el, banyo bölgesine sıradan priz bırakır. Elektrikçi, işin hangi tarafta olduğunu panoyu açmadan önce söyler. Açtıktan sonra öğrenmek geç kalmaktır.

Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği

Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği, binanın içindeki alçak gerilim tesisatının çerçevesidir. Besleme noktası, sayaç sonrası müşteri tarafı, kolon hatları, daire tabloları, iletken cinsleri ve koruma düzeni bu metnin sahasındadır. Yönetmelik bir marka kataloğu değildir. Schneider, Siemens veya başka bir pano ailesi, yönetmeliğin yerine geçmez. Aile, yönetmeliğin istediği korumayı sağlayan bir üründür.

Kuvvetli akım tarafı ayrıdır. Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği, orta ve yüksek gerilim işletmesini tanımlar. Trafo hücresi, hücre kilidi ve işletme sorumlusu bu taraftadır. Alçak gerilim elektrikçisi, o sorumluluğu 'ben de bakarız' diye üstlenmez. Sınır, cesaretten önce gerilimdir.

TS HD 60364 serisi

TS HD 60364, alçak gerilim elektrik tesisatı için Türkiye'nin kullandığı uyumlaştırılmış seridir. Çarpma koruması, kablo tesis sistemleri, topraklama ve doğrulama ayrı bölümlerde durur. Seri, 'kablo çekildi' cümlesini tesisat saymaz. Tesisat, koruma otomatik kesme ile, iletken sürekliliği ile ve ölçülmüş çevrim empedansı ile tamamlanır.

İletken adlandırma bu serinin günlük karşılığıdır. NYA tek damarlı, pano içi ve boru içi işin iletkenidir. NYM kılıflı, duvar içi ve sıva altı işlerde kullanılan tesisat kablosudur. NYY, 0,6/1 kV yeraltı kablosudur. Toprağa gömülen hat NYM ile geçiştirilmez. Kablo bir marka değil, bir yapı standardıdır. Prysmian, Nexans, Hes veya Öznur o yapının üreticisidir. Üretici adı, yapının yerini değiştirmez.

Renk kodu da metindedir. Güncel fazlar kahverengi, siyah ve gridir. Nötr mavidir. Koruma iletkeni sarı-yeşildir. Eski tesisatta bu palet bozulmuş olabilir. Elektrikçi rengi tek başına faz sanmaz. Uca gerilim bakar, süreklilik ölçer, sonra etiketler. Yanlış renge güvenip nötr ile korumayı birleştirmek, mesleğin en eski ve en pahalı hatasıdır.

Pano, makine ve işletme metinleri

TS EN 61439, alçak gerilim anahtarlama ve kontrol düzenleri için montaj standardıdır. Bir pano, içine sigorta dizilmiş sac kutu değildir. Sıcaklık artışı, kısa devre dayanımı, iç ayırma formu ve etiket o standardın konusudur. Konut tablosu ile tesisin MCC panosu aynı formu taşımak zorunda değildir. Sanayi panosunda form, baranın ve fonksiyon biriminin ayrılmasını tanımlar. Formu bilmeyen el, kapağı 'düzenli görünsün' diye kapatır. Düzen, formun yerine geçmez.

TS EN 60947 serisi kontaktör, motor koruma şalteri ve kompakt şalterin endüstriyel dilidir. Kullanım kategorisi AC-3 bir motor kontaktörünün işidir. Aydınlatma kontaktörü ile motor kontaktörü aynı gövde gibi durabilir, aynı işi görmez. TS EN 50110-1 ise işletme standardıdır. Ölü çalışma, gerilim yokluğunun doğrulanması ve yetkili kişinin sınırı burada yazılır. Bu sayfa ev sahibine kapak açtırmaz. Gerilim yokluğu, yetkili kişi tarafından, ölçü aleti önce ve sonra kontrol edilerek doğrulanır.

Belge, seviye ve odanın sınırı

İç tesisatı herkes çekemez. Yönetmelik, tesisatın yetkili kişi ve yetkili kuruluş eliyle yapılmasını ister. Yetki belgesi, o elin idare karşısındaki adıdır. Belge tek başına izolasyon direncini yükseltmez. Belge, ölçüm yapmayan bir ekibi korumaz. İdare belgeyi sorar. Tesis, ölçümü sorar. İkisi birden durmuyorsa iş yarım kalmıştır.

Mühendis odası, proje müellifini ve işletme sorumlusunu bağlar. Yüksek gerilim hücresinin işletme sorumluluğu, daire panosu çeken ustaya devredilmez. Tersine, mühendis kaşesi bir buat içindeki gevşek klemensi sıkmış sayılmaz. Elektrikçi bu iki cümleyi karıştırmaz. Kendi işinin sınırını söylemek, işi geri çevirmek değildir. Sınırı gizlemek, bir sonraki arızanın adresini şimdiden yazmaktır.

Konutta aranan iş

Konutta yetkin el, linye ile kolonun farkını şemada gösterir. Aydınlatma linyesi priz linyesine yük olmaz. Ocak, klima ve çamaşır kendi hatlarında durur. Banyo bölgesinde priz, bölgenin uzağına ve korumalı devreye bağlanır. Bu seçimler bir zevk meselesi değildir. Islak hacimde gövde kaçağı, kuru odadaki gevşek klemensten daha hızlı insan bulur.

Konut panosunda otomatik sigorta, kısa devre ve aşırı yük içindir. Kaçak akım rölesi, gövdeye kaçan akım içindir. İkisi aynı cihaz gibi anlatılırsa koruma eksik kalır. Yetkin elektrikçi, sürekli atan sigortayı daha büyük amperle değiştirmez. Açma, bir arızanın haberidir. Haberi susturmak tesisatı tamamlamaz.

Sanayide aranan iş

Sanayide yetkin el, motor etiketini okumadan termik ayarlamaz. Ayar, etiket akımına oturur. Düşük ayar boşuna açma üretir. Yüksek ayar sargıyı korumaz. Kontaktör, motorun gücüne ve kullanım kategorisine göre seçilir. Yıldız-üçgen, yumuşak yol verici ve frekans sürücüsü aynı motoru sürmez. Yol alma akımı, prosesin istediği hız ve şebekenin dayanımı seçimi belirler.

Acil stop bir süs butonu değildir. TS EN 60204-1, durdurmanın kategorisini ve kumanda devresinin güvenilirliğini tanımlar. Butonun kablosu bir PLC girişine 'bilgi' diye bağlanıp güç kontaktörü başka bir koşulla bırakılırsa durdurma güvenli değildir. Sanayi elektrikçisi bu cümleyi şemada görür. Görmeyen el, butonu takmış olur, durdurmayı kurmuş olmaz.

Kompanzasyon panosu da bu elin okuryazarlığıdır. Kondansatör, kontaktör, reaktör ve akım trafosu bir ceza kutusunun süsleri değildir. Akım trafosunun yönü, kademenin rezonansı ve harmonik, reaktif gücün gerçekten karşılanıp karşılanmadığını belirler. Bu sayfa o arızayı teşhis etmez. Teşhis, ölçülmüş tesisin kendi notudur. Meslek, o notu okuyacak ele sahip olmak zorundadır.

TN-C-S düzeninde PE ile nötr

Türkiye'de dağıtımın yaygın uygulaması, besleme noktasında PEN iletkeninin koruma iletkeni ve nötr olarak ayrılmasıdır. Bu düzen TN-C-S diye anılır. Ayrım bir kez yapılır. Ayrıldıktan sonra PE ile nötr prizde, buatda, makine gövdesinde veya tali panoda tekrar birleşmez. Birleşirse kaçak akım rölesi ya sürekli atar ya da gövde gerilimini görmez. İkisi de koruma değildir.

Eski tesisatta nötr, gövdeye 'toprak olsun' diye bağlanmış olabilir. Bu, o günün alışkanlığıdır, bugünün tesisi değildir. Elektrikçi o bağı söker, koruma iletkenini kendi barasına indirir ve nötrü ayrı bırakır. Sökmeden üzerine yeni sigorta dizmek, eski hatayı yeni kapakla örtmektir.

Temel topraklayıcı, eşpotansiyel ve ölçüm

Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği, yeni yapılarda temel topraklayıcıyı ve eşpotansiyel dengelemeyi tanımlar. Temel içindeki iletken, binanın toprak elektrodudur. Bahçeye sonradan çakılan bir çubuk, temeli olmayan eski yapıda tamamlayıcı olabilir. Temeli olan yapıda çubuk, temelin yerine geçmez. İkisi irtibatlanır. İrtibat yazılmazsa bir sonraki el o bağı göremez.

Ana eşpotansiyel barasına su, ısıtma, gaz ve yapı çeliği gibi yabancı iletken kısımlar bağlanır. Amaç, arıza anında bu kısımların birbirine karşı yükselmemesidir. Banyoda ek eşpotansiyel, ıslak hacmin kendi kuralıdır. Elektrikçi boruyu 'zaten plastik' diye atlamadan önce metal devamını kontrol eder.

Ölçüm iki ayrı iştir. Koruma iletkeninin sürekliliği ohm seviyesinde bir iletkenlik kontrolüdür. Çevrim empedansı, arıza akımının koruma cihazını açıp açmayacağını söyler. Çubuğun kendi direnci tek başına bu cümleyi kurmaz. İzolasyon direnci, enerjisiz ve elektroniği ayrılmış devrede, uygun deneme gerilimiyle ölçülür. Sürücü çıkışı, elektronik balast ve haberleşme kartı bu denemeye sokulmaz. Ölçüm kâğıda yazılır. Yazılmayan ölçüm, yapılmamış ölçüm gibi kalır.

30 mA ile 300 mA aynı işi görmez

30 mA, son devrede insan koruması için kullanılan eşiktir. Priz hatları ve ıslak hacim bu eşiğin sahasıdır. TS EN 61008 artık akım anahtarı, TS EN 61009 ise otomatik sigorta ile birleşik artık akım cihazı içindir. İkinci cihaz hem aşırı akımı hem fark akımını görür. Yer seçimi, selektiviteye göre yapılır. Her hatta ayrı cihaz, arızanın adresini daraltır. Tek cihaz bütün daireyi karartır ve arızayı saklar.

300 mA, bazı tesislerin besleme noktasında yangın koruması için kullanılan daha yüksek eşiktir. Bu cihaz, 30 mA'nın yerine geçmez. Kolu kaldırınca atan 30 mA'yı 300 mA ile değiştirmek, açmayı susturur, kaçağı bırakır. Gecikmeli S tipi, yukarıda durup aşağıdaki ani cihazla selektivite kurar. Gecikme, korumayı iptal etmek için değil, hangi cihazın önce açacağını seçmek içindir.

AC, A ve B tipi birbirinin yerine geçmez

AC tipi, sinüzoidal fark akımını görür. Eski akkor ve rezistif yükler için anlatılan tiptir. A tipi, buna ek olarak darbeli doğru bileşeni görür. Elektronik balast, bazı sürücüler ve güncel ev elektroniği bu bileşeni üretir. AC tipi, doğru bileşenin doyurduğu bir manyetik devrede kör kalabilir. Kör röle, panoda durur ve korumaz.

B tipi, düzgün doğru fark akımını da görür. Frekans sürücüsü ve bazı şarj düzenleri bu yüzden B tipi veya üreticinin yazdığı tipi ister. Sürücünün önüne AC tipi koyup 'kaçak var' demek, tipi yanlış seçmektir. Üretici kılavuzu, pano alışkanlığından önce gelir.

Köprü, bant ve iptal edilmiş test butonu meslek ihlalidir. Test butonu cihazın kendi denetimidir. Basılınca açmayan röle arızalıdır, hat sağlamdır diye yorumlanmaz. Nötr ile koruma iletkeni röleden sonra birleşmişse cihaz anında atar. Çare köprü değildir. Çare, birleşen ucu ayırıp izolasyonu ölçmektir. Bu ölçüm ev sahibine tarif edilmez. Yetkili el, enerjiyi kesip doğruladıktan sonra yapar.

Kumanda şeması hâlâ okunur

Kontaktör bir bobin ve kontak takımıdır. Bobin gerilimi etiketindedir. 24 V bobine 230 V vermek, 230 V bobini 24 V'ta bırakmak kadar yanlıştır. Yardımcı kontak mühürler, termik açar, acil stop seri durur. Bu cümle ladder şemanın ilk satırıdır. Siemens SIRIUS, Schneider TeSys veya ABB AF aynı cümleyi farklı gövdede kurar. Gövde değişir, cümle değişmez.

Uğultu, genellikle mıknatıs yüzeyinin oturmamasından veya bobin geriliminin yanlış olmasından gelir. Gövde ısısı, gevşek güç klemensinden veya küçük seçilmiş çerçeveden gelir. Elektrikçi mıknatıs yüzeyini eğe ile düzeltmez. Yüzeyi eğelemek sesi bir süre keser, kontaktörü bitirir. Teşhis ölçülür. Ölçülmeden gövde değiştirmek, aynı hatayı yeni gövdede tekrarlar.

PLC yedeksiz indirilmez

PLC, IEC 61131-3 dilleriyle programlanır. Merdiven diyagramı, fonksiyon blokları, yapılandırılmış metin ve sıralı fonksiyon şeması bu ailenin dilidir. Tarama çevrimi, girişin durumunu okur, programı işler, çıkışı yazar. Çıkış bir kontaktör bobinini sürer. Program, o bobinin ne zaman çekeceğinin metnidir. Metin yedeksiz silinirse tesis o vardiyayı kaybeder.

Siemens S7-1200 ve S7-1500, Schneider Modicon, Omron, Mitsubishi ve Delta aynı işi farklı yazılımla yapar. Yazılımın adı, yedeğin yerini tutmaz. Çevrimiçi değişiklik kontrollü bir iştir. Telefonda 'bir biti tersle' demek, kilidi kaldırmak olabilir. Sanayi elektrikçisi biti, şemayı ve yedeği aynı masada görür. Görmeden indirme yapmaz.

Giriş ve çıkış gerilimleri karışmaz. 24 V DC girişe 230 V bağlamak kartı yakar. PNP ile NPN aynı sensör ailesi değildir. Endüktif sensör, fotosel ve enkoder, PLC'nin gözüdür. Gözün kablosu güç kablosunun yanında, ekransız ve gelişigüzel giderse giriş yalancı sayar. Elektrikçi bu yalancıyı program hatası sanmadan önce kablo yoluna bakar.

Sürücü çıkışı Megger ilenmez

Frekans sürücüsü, şebekeyi doğrultur, doğru bara üzerinde tutar ve motora değişken frekanslı gerilim basar. Hız, frekansla değişir. Moment ve rampa, prosesin işidir. Schneider Altivar, Siemens SINAMICS, ABB ACS, Danfoss, Delta ve Yaskawa bu ailenin sahada görülen üyeleridir. Üye adı, doğru baranın boşalma süresini değiştirmez. Besleme kesildikten sonra bara yüklü kalabilir. Kapak bu yüzden meraklısına açılmaz.

Motor kablosu ekranlı seçilir. Ekran, rakorla 360 derece gövdeye oturur. Bükülmüş bir toprak teli, ekranın yerine geçmez. Çıkış ucuna standart izolasyon Megger'i uygulanmaz. Meger, sürücünün yarı iletkenini deler. Motor ve kablo ölçülecekse sürücüden ayrılır. Ayrılmadan yapılan deneme, arızayı ölçmez, arızayı üretir.

Sürücü hata kodu bir sıfırlama bahanesi değildir. Aşırı akım ve çıkış kısa devresi, ölçülmeden ikinci kez çalıştırılmaz. Düşük gerilim ve faz kaybı şebekeye bakmayı gerektirir. Isı hatası, filtre, fan ve pano içi sıcaklığa bakmayı gerektirir. Kodun anlamı sürücü ailesine göre okunur. Anlam okunmadan reset, aynı hatayı ısıtır.

Dükkân saati ile saha sırası aynı şey değildir

Mahalle dükkânı mesai bitince kapanır. Gece atan kaçak akım, ısınan NYY uç ve durmuş VFD o saatte vitrin beklemez. Saha elektrikçisi sıraya ve trafiğe bağlı gelir; 20 dakika diye genel söz yoktur. WhatsApp videosu keşif değildir. Ölçüm: izolasyon, döngü empedansı, pens akımı, etiket.

Keşif ücreti çağrıda söylenir; onarım bize verilirse keşif bedeli iş tutarından düşülür ve sürpriz kalem çıkmaz. Gece ve resmî tatil farkı yola çıkmadan önce telefonda bildirilir, kapıda hesaplanmaz. Google işletme profilimizdeki değerlendirme ne ise sitede de o yazar.