Kurtdoğmuş Mahallesi, Pendik

Kurtdoğmuş'tan gelen çağrı çoğu zaman mevsimle başlar: 'Yaz boyunca hiçbir sorun yoktu. Kış geldi, cuma akşamı eve çıktık, kuzineyi yaktık, bir saat sonra salonun ışıkları gitti. Otomatı kaldırdık, biraz sonra yine attı. Kuzinenin üstündeki lambanın kablosu kararmış gibi.' Bu cümlenin her parçası bilgidir. Arızanın yalnız kuzine veya şömine yanarken çıkması ısıya bağlı olduğunu söyler. Bir saatlik gecikme kablonun ısınmak için zamana ihtiyaç duyduğunu söyler; boru ısındıkça yanındaki kılıf da ısınır, yalıtım direnci düşer, sonunda damarlar arasında temas olur. Otomatın atması faz–nötr kısa devreyi söyler; kaçak akım rölesinin atması fazın metal boruya, koruma iletkenine veya nemli ahşaba kaçtığını söyler. Kararmış kablo ise yerin kendisidir. Hafta sonu evinde bu arıza haftalarca fark edilmeyebilir; ev boş kaldığında kuzine yanmaz, arıza da susar. Keşif bu yüzden kuzine yanmadan, soğuk bacada başlar.

Ahşap evde sahada çoğu zaman şu tablo bulunur: duvar ahşap lambri veya kütüktür, kablo üstüne kroşeyle çakılmıştır. Kuzinenin borusu duvarı bir metal manşonla geçer ve bacaya bağlanır; aydınlatma hattı bu manşonun hemen üstünden, bazen manşonla aynı delikten geçer. Şöminenin yanındaki aplik, şömine ağzının yanındaki taş veya tuğla yüzeyin içinden beslenir; kablo sıcak taşa gömülmüştür. Kuzinenin üstündeki tavana bir lamba asılmıştır ve kablosu doğrudan sıcak hava akımının içindedir. Bazı evlerde kablo baca borusuna kelepçeyle veya tel ile bağlanmıştır, çünkü 'düz gidiyordu'. Kavrulmuş kablo kolay tanınır: kılıf rengini kaybetmiş, kahverengiye veya siyaha dönmüş, dokununca sert ve kırılgan, yer yer çatlamış; içinden damar yalıtımı görünür, o da kararmıştır. Kısa devrenin olduğu noktada bakır erimiş, çevresindeki ahşapta is lekesi vardır. Kütük evlerde bir sorun daha vardır: kütükler yıllar içinde kurur ve oturur; kütüğe gergin çekilmiş kablo bu hareketle kroşesinden sıyrılır ve borunun daha da yakınına düşebilir.

Bu, arızanın neden kaçınılmaz olduğunu anlatır. NYM ve NYA gibi PVC yalıtımlı ev kabloları normal çalışmada iletken sıcaklığı 70 °C olacak şekilde tasarlanır. Bu sınır, kablonun kendi akımından doğan ısı içindir; kablonun dışarıdan ayrıca ısıtılması hesapta yoktur. Kuzine borusunun ve şömine çevresinin yüzeyi yanma sırasında bu sınırın çok üstüne çıkabilir ve birkaç santim yandaki kabloyu radyant ısıyla ısıtır. PVC yüksek sıcaklıkta önce yumuşar; ısı devam ettikçe içindeki yumuşatıcı uçar, malzeme sertleşir, kırılganlaşır, çatlar. Her yakma–soğuma döngüsü bu yaşlanmayı ilerletir. Bir kış boyunca her hafta sonu yanan kuzine, kablonun yıllarca dayanması gereken yalıtımını birkaç mevsimde bitirebilir. Bu yüzden sorun 'kötü kablo' değildir; doğru kablo yanlış yerdedir. Otomatı büyütmek, kabloyu bantla sarmak veya aynı güzergâha yeni bir NYM çekmek sorunu çözmez; aynı ısı yeni kabloyu da aynı şekilde yaşlandırır.

Keşif kuzine ve şömine sönmüşken, baca soğukken yapılır. Önce pano okunur: hangi otomat atıyor, hangi odaları besliyor, değeri kablonun kesitine uygun mu; 1,5 mm² aydınlatma hattının başında 10 A, 2,5 mm² priz hattının başında 16 A durmalıdır. Sürekli atan otomatın büyütülmüş olması bu evlerde sık görülür ve bulunduğu an düzeltilir. Sonra güzergâh çıkarılır: atan hattın kablosu panodan başlayarak izlenir, bacaya, kuzine borusuna, şömine ağzına ve boru manşonuna en yakın geçtiği noktalar işaretlenir, mesafe ölçülür. Kavrulmuş, kararmış veya çatlamış kılıf not edilir. Hat iki uçtan ayrılır ve megger ile 500 V DC uygulanır; faz–nötr, faz–toprak ve nötr–toprak izolasyon direnci okunur. Sağlam bir hatta değer megaohm mertebesindedir; kavrulmuş bir kabloda düşer. Gerekirse ikinci bir okuma kuzine yanarken, kabloya dokunmadan, termal kamera veya kızılötesi termometre ile yapılır; kablonun yüzey sıcaklığı borunun yanında nereye çıkıyor, uzaklaştıkça nerede düşüyor görülür. Bu okuma yeni güzergâhın nereden geçeceğini belirler.

Bant yama çözüm değildir; kavrulmuş kılıfı bantla sarmak, ısının altında bandı da eritir ve kırılgan yalıtımı gizler. Kabloyu baca borusuna bağlamak, kuzine borusuyla aynı duvar manşonundan geçirmek veya sıcak taşın içine gömmek yapılmaz; yapılmışsa sökülür. Otomatı büyütmek çözüm değildir; otomat kabloyu korur, büyük otomat kavrulmuş kabloyu daha uzun süre ısınmaya bırakır. Kaçak akım rölesini köprülemek veya devre dışı bırakmak meslek ihlalidir. Kuzine yanarken gerilim altındaki bir hatta, sıcak borunun yanında çalışılmaz; ilgili otomat kapatılır, iş soğuk bacada yapılır. Baca yapımı, baca temizliği, kuzine ve şömine montajı, boru ve manşon değişimi baca ve soba ustasının işidir; elektrikçinin işi hattın güzergâhı, kablonun cinsi, bağlantının yapıldığı kutu ve korumadır.

Onarımın üç parçası vardır ve sırası önemlidir. Birincisi mesafedir. En doğru ve en ucuz çözüm kabloyu ısı bölgesinden çıkarmaktır. Hat bacadan, kuzine borusundan, boru manşonundan ve şömine ağzından uzaklaştırılır; yeni güzergâh termal okumada sıcaklığın düştüğü yerden geçirilir. Kablo baca ile aynı duvar deliğinden geçmez, boruya bağlanmaz, sıcak taşın içine gömülmez. Ahşap yüzeyde hat metal boru veya metal kanal içinde ya da yanmaz bir kanalda taşınır; kütük evde kütüğün oturma payı için kabloya bolluk bırakılır, gergin çakılmaz. Metal boru veya kanal koruma iletkenine bağlanır. İkincisi kablodur. Isıdan kaçılamayan kısa bölümde, örneğin kuzinenin üstündeki tavan lambasında veya şöminenin yanındaki aplikte, son metre silikon yalıtımlı kabloyla yapılır. SiHF silikon yalıtımlı ve silikon kılıflı çok damarlı esnek bir kablodur; SiAF silikon yalıtımlı tek damardır ve boru içinde kullanılır. Bu kablolar PVC'nin dayanamadığı yüksek sıcaklıklara göre üretilir; çalışma sınıfı üretici etiketinden okunur, çoğu 180 °C sınıfındadır. Silikon kablo mekanik darbeye PVC kadar dayanıklı değildir; bu yüzden metal boru veya spiral içinde korunur. Üçüncüsü bağlantıdır. Silikon kablo ile normal hattın birleştiği nokta ısı bölgesinin dışında tutulur ve metal bir buatın içinde porselen klemensle yapılır. Porselen klemens plastik klemens gibi ısıda yumuşamaz, kararmaz. Lambanın duyu ve armatürü de ısıya uygun olmalıdır; ev tipi plastik duy kuzinenin üstünde kullanılmaz.

Pano tarafında iş basittir. Baca yanından geçen hat, yenilenince mümkünse kendi otomatına alınır ve panoda etiketlenir; bir sonraki kışta bir sorun olursa ev sahibi hangi hattın düştüğünü görür. Otomat kesite göre seçilir: 1,5 mm² aydınlatma için 10 A, 2,5 mm² priz için 16 A B tipi. Hat 30 mA kaçak akım rölesinin altında kalır. Schneider iC60, Siemens 5SL veya Legrand RX3; panoda hangi gövde varsa aynı aileden otomat eklenir, bara torku etiketine göre sıkılır. Topraklama ölçülür; hafta sonu evlerinde koruma iletkeni bazı odalarda hiç çekilmemiş olabilir, metal boru ve metal buat ancak sağlam bir koruma iletkeniyle güvenlidir. Hangi hattın taşınacağı, kaç metrenin silikon kabloyla yapılacağı ve hangi armatürün değişeceği keşifte yerinde yazılır; telefonda tahmin edilmez.