Emirli Mahallesi, Pendik

Emirli'den gelen çağrı çoğu zaman bir sesle başlar: 'Geceleri tavanda tıkırtı ve koşuşturma duyuyoruz, birkaç gündür üst kattaki yatak odasının lambası titriyor, dün akşam otomat attı, kaldırdık, sabah yine attı.' Bazen de cümle daha kötü biter: 'Koridorda hafif bir yanık plastik kokusu var.' Bu cümlelerin her parçası bilgidir. Tavandaki ses çatı arasında kemirgen olduğunu söyler. Lambanın titremesi bir damarda gevşek ya da kısmen kopmuş bir temas olduğunu söyler. Otomatın arka arkaya atması iki damarın birbirine değdiğini, yani faz–nötr kısa devreyi söyler. Yanık kokusu ise en ciddisidir: bir yerde yalıtım ısınıyor ya da ark oluşuyordur. Bu durumda ilk iş o linyenin otomatını kapalı tutmak, yeniden kaldırmamaktır. Keşif çatı arasına çıkmadan önce panodan başlar, ama çatı arasına çıkılmadan da bitmez.

Çatı arasında sahada çoğu zaman şu tablo bulunur: kiremit altında kalın bir toz tabakası, kirişlerin arasında kemirgen pisliği, köşelerde yün, kâğıt ve yalıtım malzemesinden yapılmış yuvalar. Kablolar kirişlerin üstünde serbest yatar; bir kısmı evin ilk yapıldığı yıllardan kalma eski NYM'dir, bir kısmı sonradan eklenmiş, bir buattan diğerine gelişigüzel çekilmiş hatlardır. Kemirilmiş kablo kolay tanınır: dış kılıfta diş izleri, yer yer tamamen soyulmuş kılıf, beyaz iç dolgu malzemesinin dışarı taşması, damar yalıtımında çentikler ve bazı yerlerde açıkta parlayan bakır. Kısa devrenin olduğu noktada bakır erimiş, çevresindeki kılıf kararmış, yakındaki ahşapta is lekesi vardır. Bazen buatın kapağı yoktur ve kemirgen buatın içine kadar girmiş, klemens sırasının üstüne yuva kurmuştur. Kuru ahşap, yuva malzemesi ve kemirilmiş bakırın yan yana durması çatı arasındaki yangın riskinin kendisidir.

Bu ayrım işin ciddiyetini anlatır. İki damar birbirine tam değdiğinde akım bir anda yükselir; otomatın manyetik açtırıcısı milisaniyeler içinde devreyi keser. Bu, can sıkıcı ama korumanın çalıştığı durumdur. Asıl tehlike kemirilmiş tek bir damarda başlar. Kemirgen bakır tellerin bir kısmını koparır; kalan birkaç tel aynı akımı taşımaya çalışır, kesit küçüldüğü için o noktada ısınır. Kopuk tel uçları birbirine yaklaşıp uzaklaştıkça küçük bir seri ark oluşur. Seri arkta akım normal yük akımından fazla değildir; otomat bunu aşırı akım olarak görmez. Kaçak akım rölesi de bunu görmez, çünkü akım toprağa kaçmıyorsa faz ve nötr arasında denge bozulmaz. Yani çatı arasında bir nokta haftalarca kıvılcım çıkarabilir ve panoda hiçbir koruma atmaz. Lambanın titremesi ve koku bu durumun sahadaki işaretidir. Ark hatası algılama cihazı, AFDD, bu tür seri arkı algılayabilen ek bir korumadır; bazı panolarda yer ve uyumluluk varsa önerilebilir, ama asıl çözüm hasarlı kabloyu çatı arasından çıkarmaktır.

Önce pano okunur: hangi otomat atıyor, hangi odaları besliyor, otomatın değeri kablonun kesitine uygun mu. Emirli'deki eski evlerde sık görülen yanlış, sürekli atan otomatın 'zayıf' sanılıp bir üst değere büyütülmüş olmasıdır; 1,5 mm² aydınlatma linyesinin başında 10 A yerine 16 A, 2,5 mm² priz linyesinin başında 16 A yerine 20 veya 25 A durur. Bu, kemirilmiş kabloyu daha uzun süre ısınmaya bırakmak demektir. Sonra linye ayrılır: atan otomatın beslediği hat boşa alınır, o hattaki lamba ve prizler tek tek kontrol edilir. Ardından çatı arasına çıkılır. Çatı arasında gerilim altında çalışılmaz; ilgili otomatlar kapatılır, gerekirse ana şalter indirilir, el feneriyle ilerlenir. Her kablo baştan sona gözle izlenir; diş izi, soyulmuş kılıf, açıkta bakır, kararmış nokta işaretlenir. Hat iki uçtan ayrılır, megger ile 500 V DC uygulanır; faz–nötr, faz–toprak ve nötr–toprak izolasyon direnci okunur. Sağlam bir hatta değer megaohm mertebesindedir; kemirilmiş bir kabloda bu değer belirgin biçimde düşer ya da sıfıra iner. Ölçüm, gözle görülmeyen ama kılıfın içinde incelmiş damarı da gösterir.

Bant yama çözüm değildir. Sahada en sık görülen yanlış budur: kemirilmiş yer izole bantla sarılır, otomat kaldırılır, iş bitmiş sayılır. Bant ilk yazda gevşer, kemirgen bandı da kemirir, damarın içindeki kopuk teller olduğu gibi kalır. Kemirgen bir noktayı kemirdiyse aynı kablonun başka noktalarını da kemirmiştir; görünen tek yara bütün hasar değildir. Çatı arasında gelişigüzel yapılmış bantlı ekler de aynı kategoridedir; buatsız ek, ahşabın üstünde açıkta duran klemens ve kapaksız buat kemirgen için davet, yangın için yakıttır. Otomatı büyütmek de çözüm değildir; otomat kabloyu korur, kablo kemirilmişse büyük otomat yalnızca hasarı gizler. Kaçak akım rölesini köprülemek veya devre dışı bırakmak meslek ihlalidir. Haşere ilaçlaması ve kemirgenin çatıya giriş noktalarının kapatılması ilaçlama servisinin ve çatı ustasının işidir; elektrikçinin işi hasarlı hattı yenilemek ve yeni hattı bir daha kemirilemeyecek şekilde korumaktır.

Onarımın üç parçası vardır ve üçü de aynı kemirgene cevap verir. Birincisi borudur. Kemirilmiş linyeler çatı arasından sökülür, yerine yeni NYM çekilir ve bu kez kablo galvanizli çelik spiral borunun içinden geçer. Çelik spiral boru esnektir, kirişlerin arasında kıvrılarak ilerler, ama kemirgenin dişi galvanizli çeliği kesemez. Plastik spiral boru, yani PVC flexible, bu iş için yeterli değildir; kemirgen plastiği de kemirir. Düz güzergâhlarda galvanizli çelik boru da kullanılabilir. Boru kirişe kelepçeyle sabitlenir, kablo boru içinde gergin değil, rahat durur. Metal boru iletken bir gövde olduğu için koruma iletkenine bağlanır, sürekliliği ölçülür; boru da topraklama sisteminin bir parçası olur. İkincisi buattır. Çatı arasındaki bütün bağlantılar kapaklı, halojensiz ve alev iletmeyen buatlara alınır; boru buata rakorla girer, buatın kapağı vidalanır. Halojensiz malzeme yandığında yoğun zehirli duman ve korozif gaz üretmez; ahşap çatı arasında küçük bir ark başlasa bile buat alevi taşımaz. Kablo ekleri klemens veya yaylı bağlantı elemanıyla yapılır, bantla yapılmaz. Üçüncüsü korumadır. Her linyenin otomatı kablonun kesitine göre seçilir: 1,5 mm² aydınlatma hattı için 10 A, 2,5 mm² priz hattı için 16 A B tipi. Önceden büyütülmüş otomatlar doğru değere indirilir. Çatı arasından geçen linyeler 30 mA kaçak akım rölesinin altında kalır.

Pano tarafının sahadaki anlamı basittir. Emirli'deki eski evlerin panolarında çoğu zaman bütün üst kat tek bir otomata bağlanmıştır; çatı arasında bir linye kemirildiğinde bütün kat karanlıkta kalır ve arıza hangi odada diye günlerce aranır. Yenileme sırasında çatı arasından geçen linyeler mümkünse ayrı otomatlara bölünür ve panoda etiketlenir; bir sonraki sorunda ev sahibi hangi hattın düştüğünü görür. Schneider iC60, Siemens 5SL veya Legrand RX3; panoda hangi gövde varsa aynı aileden otomat kullanılır, bara torku etiketine göre sıkılır. Topraklama ölçülür; eski evlerde koruma iletkeni hiç çekilmemiş ya da çatı arasında kopuk bulunabilir. Bu durumda yeni hat üç damarlı çekilir, koruma iletkeni panoya kadar taşınır. Ark hatası algılama cihazı istenirse panonun modül yeri ve mevcut röleyle uyumu yerinde okunur. Hangi linyenin yenileneceği, kaç metre boru gerektiği ve otomatların nasıl bölüneceği keşifte yazılır; telefonda tahmin edilmez.