Ballıca Mahallesi, Pendik

Ballıca'dan gelen çağrının cümlesi hep aynıdır: 'Yağmur başlayınca bütün ev gidiyor, sigortayı kaldırıyoruz, yine atıyor; yağmur dinince kendi kendine düzeliyor.' Bu cümle mutfaktaki bir prizi, banyodaki bir aydınlatmayı göstermez; dışarıda, ıslanan bir hattı gösterir. Müstakil evde ıslanan hat sayısı azdır: bahçe aydınlatması, kapı zili, bazen bir dış priz ve neredeyse her çatıda güneş enerjili su ısıtıcısının takviye rezistansı. Rezistans hattı tankın yanında, çatının en açık noktasında biter. Kablo kiremidin üstünden, bazen oluğun içinden, bazen anten direğine bantlanarak iner. Bu kablo çoğu evde iç tesisat için üretilmiş PVC kılıflı bir kablodur; NYM kuru iç ortam ve sıva altı içindir, H05VV-F ev aleti uzatması içindir. İkisi de yıllarca güneşe ve dona açık kalmak için seçilmemiştir.

Güneş kılıfı önce sertleştirir; plastikleştirici uçar, kılıf camlaşır. İlk ciddi donda, kiremidin kenarında büküldüğü yerde kılıf boydan çatlar. Çatlak görünmez, çünkü kablo kiremit altına sıkışmıştır. Yağmur suyu çatlaktan kılıf içinde ilerler, kablonun en alçak noktasına, tankın yanındaki klemens kutusuna akar. Bu kutu çoğu evde ya hiç yoktur, ya bantla sarılmış bir ektir, ya da kapağı güneşte eğrilmiş sıva üstü bir buattır. Su klemensin etrafında birikir; faz suyla tank gövdesine, gövdeden çatıya ve toprağa yol bulur. Kaçak 30 mA'yı geçtiği an evin ana kaçak akım rölesi atar. Rezistansın o anda çalışıyor olması da gerekmez; termostat açık olsa bile hat gerilim altındadır. Yağmur durur, çatı kurur, kaçak düşer, röle kaldırılır. Ev sahibi arızanın geçtiğini sanar. Arıza geçmemiştir; çatlak oradadır ve bir sonraki yağmuru bekler.

Keşif çatıya çıkmadan başlar. Önce pano okunur: ana kaçak akım rölesi kaç mA, hangi otomatlar onun altında, rezistans hattı ayrı bir otomatta mı yoksa bir priz hattına mı paralel bağlanmış. Ballıca'daki evlerin çoğunda rezistans hattı ayrı otomatta değildir; çatı arasındaki en yakın aydınlatma veya priz buatından paralel alınmıştır. Sonra hat sırayla ayrılır. Rezistans hattı panoda ve buatta boşa alınır, röle kaldırılır. Yağmur yağıyorsa ve röle artık atmıyorsa yer bulunmuştur. Yağmur yoksa izolasyon direnci ölçülür: hat iki uçtan da ayrılır, megger ile 500 V DC uygulanır, faz–toprak ve nötr–toprak direnci okunur. Sağlam bir hatta değer megaohm mertebesindedir; çatlak ve nemli bir kılıfta bu değer düşer. Rezistans elemanının kendisi de ayrıca ölçülür; eleman gövdesine kaçırıyorsa kablo değişse bile röle atmaya devam eder. Eleman kaçırıyorsa tankın tesisatçısı veya güneş enerjisi servisi elemanı değiştirir; elektrikçinin işi hat, buat, koruma ve topraklamadır.

Kaçak akım rölesini köprülemek, yerine 300 mA koymak veya rezistans hattını rölenin önünden beslemek çözüm değildir; meslek ihlalidir. 30 mA röle tam da bu iş için oradadır: çatıda ıslak bir tank gövdesine dokunan insanı korur. Röle atıyorsa röle doğru çalışıyordur. Otomatı büyütmek de çözüm değildir; bu arıza aşırı akım değil, kaçak akımdır, otomat onu görmez. Harmandere deposundaki 300 mA yangın koruma eşiği o nottadır ve konut çatısına taşınmaz. 'Rezistansı iptal edelim, kışın elektrikli termosifon kullanırsınız' cümlesi de keşif değildir; ev sahibinin seçimidir, ama arızalı hat çatıda gerilim altında bırakılmaz.

Onarımın üç parçası vardır ve üçü de aynı arızaya cevap verir. Birincisi kablodur. H07RN-F, kauçuk yalıtımlı ve kauçuk kılıflı, esnek, dış ortama, UV'ye, yağa ve dona dayanıklı bir kablodur; şantiyede, dış mekânda ve hareketli bağlantıda kullanılır. Güneşte camlaşıp donda çatlayan PVC kılıfın yerini alır. Rezistans 2000–3000 W ise hat 3x2,5 mm² çekilir; üç damarın biri koruma iletkenidir ve tank gövdesine bağlanır. Kablo kiremit kenarında keskin bükülmez, oluğun içinden geçirilmez, anten direğine bantlanmaz; kelepçeyle sabitlenir, çatı arasına giriş noktası damlalıklı yapılır ki su kablo boyunca içeri yürümesin. İkincisi buattır. Tankın yanındaki eski bantlı ek iptal edilir, bağlantı çatı arasına, yağmurun doğrudan vurmadığı noktaya alınır ve IP68 etanj buat kullanılır; kablo buata uygun çaplı rakorla girer, klemens bu kutunun içinde kalır. IP68 sürekli suya dayanıklılık sınıfıdır; kapağı contalıdır ve güneşte eğrilmez. Üçüncüsü korumadır. Panoya bu hat için bağımsız 16 A B tipi otomat eklenir; 2,5 mm² kesit ve rezistif yük için uygun değerdir. Hat yine 30 mA kaçak akım rölesinin altında kalır. Ev sahibi rezistansı kendi otomatından kapatabilir; çatıda bir arıza olursa önce o otomat görünür, evin geri kalanı karanlıkta kalmaz.

Topraklama bu işin sessiz parçasıdır. Tank gövdesi metaldir ve çatıda tek başına durur; koruma iletkeni gövdeye sağlam bağlanmazsa kaçak akım rölesi kaçağı ancak biri gövdeye dokunduğunda görür. Müstakil evde topraklama çoğu zaman bahçedeki bir çubuk veya temeldeki bir şerittir; pano barasından ölçülür, değer yerinde yazılır. Kolektör borularının ve tank ayaklarının metal çatı aksamına teması da kontrol edilir. Güneş paneli, fotovoltaik inverter ve şebekeye satış bu notun işi değildir; Ballıca çatısındaki konu sıcak su tankının elektrikli takviyesidir. Schneider iC60, Siemens 5SL veya Legrand RX3; hangi gövde panoda varsa onun yanına aynı aileden otomat eklenir, bara torku etiketine göre sıkılır.