Yayla Mahallesi, Tuzla

Yayla'dan gelen bu çağrı çoğu zaman sabah gelir ve bir gece önce başlamıştır: 'Gece salonun tavanından tık tık ses geldi. Sabah baktık, iki spottan su damlıyor, alçıpanda kocaman sarı bir leke var, bir yeri de sarkmış. Işığı açınca kaçak akım rölesi attı; kaldırdık, bir daha attı. Üst komşuda banyo tadilatı vardı, onlara haber verdik.' Bazen daha geç gelir: 'Su kesildi ama spotlar hâlâ yanmıyor, röle ışık açılınca hâlâ atıyor.' Bu tarifte iki ayrı iş vardır ve ikisi karıştırılmamalıdır. Suyun kaynağı üst dairededir ve o, komşunun ve tesisatçının işidir; su kesilmeden tavanda yapılan elektrik işi ertesi gün yeniden ıslanır. Elektrikçinin işi suyun elektrik tesisatında ne yaptığıdır. Rölenin ışık açılınca atması tanı koydurur: aydınlatma hattı röle altındadır ve hatta bir yerde faz ile koruma iletkeni ya da toprak arasında bir kaçak yolu vardır; ıslak bir spot, dolmuş bir sürücü, suya doymuş bir tavan buatı. Rölenin tekrar tekrar kaldırılması o kaçağı her seferinde yeniden tavana verir; su ve elektrik aynı kesimde buluştukça yalıtım daha da bozulur ve ıslak alçıpanın içindeki metal spot gövdesi ya da askı teli enerjilenir. Daha kötü durum rölenin hiç atmamasıdır: pek çok eski dairede aydınlatma hattı kaçak akım rölesinin altında değildir. O zaman su gelmeye devam eder, röle sessiz kalır ve damlayan spot gövdesine dokunan kişi çarpılır. İlk iş bu yüzden bellidir: salon aydınlatma otomatı kapatılır, röle kapatılır, ıslak spotlara ve damlayan suya dokunulmaz, suyu almak için spotun altına metal kap konmaz, röle 'belki geçmiştir' diye kaldırılmaz. Üst komşuya haber verilir ve keşif beklenir.

Suyun tavandaki yolu bellidir ve tesisatın yapılış biçiminden gelir. Bu binalarda dairenin aydınlatma hattı betonarme döşemenin içine, kalıp aşamasında döşenmiş borularla gider; boruların birleştiği yerde döşemeye gömülü yuvarlak tavan buatları vardır. Üst dairenin zeminindeki sızıntı için bu borular ve buatlar birer kanaldır: su üst katın şapından ve döşemenin çatlaklarından boruya girer, boru içinden akar ve alt dairenin tavan buatında toplanır. Alçıpan asma tavan yapılırken bu buatlardan spotlara giden hatlar çoğu zaman buatın kapağı kapatılmadan ya da kapak delinerek çekilmiştir; su buattan alçıpanın üstüne dökülür. Alçıpanın üstündeki boşlukta su en alçak noktayı arar; bu nokta ya bir spot kesimi ya da alçıpanın sarkan bir ek yeridir. Spot kesiminde spotun arkasında iki şey durur: LED sürücüsü ve besleme klemensi. Sürücü, şebeke gerilimini LED'in akımına çeviren küçük bir anahtarlamalı güç kaynağıdır; su içine girince kart üzerindeki iletkenler arasında köprü kurar, sürücü kısa yapar ya da sessizce ölür, bazen yanık bir koku bırakır. Klemenste ise faz, nötr ve koruma iletkeni birkaç milimetre arayla yan yanadır; alçı tozu ve beton suyla karışınca iletken bir çamur olur ve bu çamur faz ile koruma iletkeni arasında bir direnç yolu kurar. Bu yol birkaç kiloohm düzeyine indiğinde geçen akım miliamperlere çıkar; 30 mA kaçak akım rölesi tam da bu akımı görmek için oradadır ve atar. Rölenin atması bir arıza değil, bir uyarıdır. Suyun ulaştığı diğer nokta buatın kendisidir: yıllarca kuru kalmış sıva altı buat suyla dolunca içindeki bant ve klemenslerin yalıtımı çözülür, eski bakır iletkenler yeşil oksit tutar. Tavan buatı kuruduktan sonra bile içindeki oksitli klemens kaçağı sürdürebilir; bu yüzden 'su kesildi, spot değiştirdik, röle hâlâ atıyor' şikâyeti sık duyulur. Bahçelievler notundaki asma tavan trafosunun kavrulması ısı sorunudur, Altıntepe'deki mutfak adaptörü yağ buharıyla bozulur, Fatih'teki metal banyo tavanı duş buharıyla elektriklenir; Yayla'nın sorunu üstten gelen sıvı sudur ve tavan buatından spot kesimine kadar bütün yolu ıslatır.

Keşif panodan başlar. Salon aydınlatmasının hangi otomattan beslendiği, bu hattın kaçak akım rölesinin altında olup olmadığı ve aynı röle altında başka hangi hatların durduğu okunur. Rölenin ışık açılınca mı yoksa sürekli mi attığı sorulur; sürekli atma, kaçağın anahtardan önceki bir noktada, yani tavan buatında ya da anahtara giden hatta olduğunu düşündürür. Hat panodan kapatılır, otomatın üstüne 'çalışılıyor' etiketi konur ve spot klemensinde gerilim yokluğu iki kutuplu test cihazıyla doğrulanır; multimetreyle 'sıfır gördüm' yetmez, cihaz önce bilinen bir gerilimde denenir. Ancak ondan sonra ıslak spotlara dokunulur. Spotlar yaylarından kurtarılıp indirilir, arkalarındaki sürücü ve klemens gün ışığına çıkarılır. Bakılan işaretler bellidir: sürücünün içinde su, kartta beyaz ya da yeşil tortu, klemenste alçı çamuru, iletken uçlarında yeşil oksit, yalıtımda kabarma, spot gövdesinde ve askı tellerinde su izi, alçıpanın kesim kenarında yumuşama. Spot kesiminden fenerle alçıpanın üstüne bakılır: su nereden geliyor, hangi yönden akmış, tavan buatı nerede. Buata ulaşmak için gerekiyorsa bir spot kesimi genişletilir ya da alçıpana servis kapağı açılır; buat kapağı sökülür ve içindeki su boşaltılır, klemensler ve bant çıkarılır. Sonra ölçüm gelir. Spotlar ve sürücüler hattan ayrılmış halde, anahtar kapalı ve açık konumda ayrı ayrı, 500 V DC ile faz–PE, nötr–PE ve faz–nötr yalıtım direnci ölçülür. Sürücüler bağlıyken ölçülmez; test gerilimi sürücünün giriş filtresine zarar verir ve kondansatörler ölçümü yanıltır. Kuru bir aydınlatma hattında bu değer onlarca megaohmdur; ıslak hatta kiloohm düzeyine iner. Bir megaohmun altındaki hiçbir hatta enerji verilmez. Ölçüm, kaçağın spotta mı, buatta mı yoksa döşeme içindeki boruda mı olduğunu da ayırır: spotlar ayrıldıktan sonra değer yükseliyorsa sorun spotlardadır; buat boşaltılıp klemensler çıkarıldıktan sonra hâlâ düşükse su borunun içindedir ve o boru kurumadan hat kullanılamaz. Alçıpanın ve betonun nemi nem ölçerle okunur ve yazılır; bu rakam hem kuruma süresini hem de hangi plakaların değişeceğini söyler. Üst dairede sızıntının durdurulup durdurulmadığı komşuya sorulur; durmadıysa keşif raporu yazılır ve onarım bekler.

Onarım kurumayla başlar ve kurumadan bitmez. Su kesildikten sonra alçıpan boşluğu havalandırılır; spot kesimleri açık bırakılır, gerekiyorsa bir fan ya da nem alıcı birkaç gün çalıştırılır. Döşeme içindeki boruda kalan su için zaman gerekir; boru eğimliyse tavan buatından boşalır, değilse buharlaşmayı bekler. Bu sürede hat panodan kapalı kalır ve ev sahibine salonun geçici olarak nasıl aydınlatılacağı söylenir: başka bir hattın prizinden lambader, uzatma kablosu tavana değmeden. Kuruma bittiğinde yalıtım yeniden ölçülür; bir megaohmun üstüne çıkmadan hiçbir parça bağlanmaz. Sonra ıslanan parçalar değişir. Suya girmiş LED sürücüsü kurusa bile değiştirilir; kartındaki tortu ve korozyon birkaç ay sonra yeniden arıza verir ve 'kurudu, çalışıyor' denilen sürücü en çok gece yanmaya başlayan parçadır. Spotun kendisi suya doymuş, yayları paslanmış ya da gövdesi lekelenmişse değiştirilir; aynı ölçüde, tavan boşluğuna uygun, sürücüsü ayrı ve değiştirilebilir bir model seçilir. Klemensler yenilenir: alçı çamuru görmüş vidalı klemens atılır, oksitli iletken uçları temiz bakıra kadar kesilir, çok telli uçlara yüksük çakılır, yaylı klemens kullanılır. Kesme payı cömert tutulur, çünkü buatta biriken su kılcal etkiyle kablo kılıfının içinde, damarlar arasında birkaç santimetre yürür; dıştan kuru görünen bir kablonun ucu içeride ıslak olabilir ve bu ıslaklık yalıtım ölçümünü düşük tutar. Tavan buatı ve boru ağızları yalıtım ölçümünden önce sıcak havayla kurutulur. Tavan buatının içi temizlenir, klemensleri yenilenir ve kapağı kapatılır; spotlara giden hatlar buatın kapağı delinerek değil, buatın yan girişinden ya da ayrı bir ek kutusundan alınır. Spot arkasındaki ekler bir daha alçıpanın içinde kaybolmayacak biçimde, bir spot kesiminden elle ulaşılabilecek yerde, kapaklı küçük bir ek kutusunda toplanır; kutu alçıpanın üstüne bırakılmaz, tavan buatının ve boru ağızlarının damlama hattının dışına, betona asılır; böylece bir sonraki sızıntıda su kutunun içine değil yanından akar ve bir sonraki arızada tavan sökülmez. Pano tarafında aydınlatma hattı kaçak akım rölesinin altında değilse altına alınır; aydınlatma için 30 mA, bu notun anlattığı türden bir ıslanmada rölenin atmasını, yani uyarıyı sağlar. Mümkünse salon aydınlatması, prizlerle aynı röleyi paylaşmak yerine kendi küçük 30 mA'sına ya da RCBO'suna alınır; böylece ıslak tavan buzdolabını karanlıkta bırakmaz. Son adımda her spot tek tek takılır, hat enerjilenir, anahtar açık ve kapalıyken röle test butonuyla ve test cihazıyla denenir, spotların hepsinin yandığı ve rölenin yerinde durduğu görülür.