Cami Mahallesi, Tuzla

Cami'den gelen bu çağrı kışın ilk soğuk haftasında gelir ve hemen hemen aynı cümlelerle anlatılır: 'Ev eskiden yazlıktı, üç yıldır kışın da oturuyoruz. Akşam yağlı radyatörle fanlı ısıtıcı çalışınca sigorta atıyor. Komşu büyük sigorta taktı, bir süre iyi gitti. Şimdi sayaç kapağının içi kararmış, plastik kokusu var, ısıtıcı açılınca lambalar bir an sönükleşiyor, bazen televizyon kapanıyor.' Bu tarifte üç ayrı belirti vardır ve üçü aynı kökten gelir. Birincisi ana sigortanın atmasıdır; sigorta görevini yapmaktadır, çünkü evin akşam yükü onun anma akımının üstündedir. İkincisi 'büyük sigorta' sonrasında gelen ısınma ve kokudur: sigorta büyütülünce kolon ve klemensler artık korunmadığı bir akımı taşır, en zayıf nokta ısınır; bu çoğu zaman sayaç çıkış klemensi, kolonun pano girişi ya da eski bir buşonlu sigorta altlığıdır. Üçüncüsü ışıkların sönükleşmesidir: uzun ve ince bir kolonun direnci, ısıtıcı devreye girdiğinde dairede gerilimi görünür biçimde düşürür. Üçü birlikte 'arızalı bir cihaz' değil, 'küçük kalmış bir besleme' tablosudur. İlk yapılacak iş ısıtıcıları kapatmak, büyük buşonu bir daha takmamak ve sayaç kapağı sıcaksa ya da kokuyorsa evi ana şalterden kapatıp keşfi beklemektir. Kararmış bir sayaç klemensinin yanında ısıtıcı çalıştırılmaz.

Bu evler yapılırken yük hesabı yazlık içindi: birkaç akkor lamba, bir buzdolabı, radyo ve televizyon, belki bir ütü. Bu yük tek fazda 10–15 A'in altındadır; 25 A'lik ana sigorta ve 6 mm², bazen 4 mm² bir kolon o gün için fazlasıyla yeterdi. Kışlık yük başka bir dünyadır. 2000 W'lık bir yağlı radyatör tek başına yaklaşık 9 A çeker. 2000 W fanlı ısıtıcı 9 A daha, 1500 W'lık bir infrared panel 6,5 A, 2 kW'lık kettle 9 A, çamaşır makinesi ısıtırken 9–10 A, elektrikli su ısıtıcısı modeline göre 7–13 A. Bir kış akşamı bunların üç dördü aynı anda çalışır ve toplam kolayca 30–40 A'e çıkar. 25 A'lik sigortanın her akşam atması bu yüzden kaçınılmazdır ve sigorta haklıdır. Sigortayı 35 ya da 50 A'e büyütmek sorunu çözmez, yalnızca koruma zincirinden çıkarır: 6 mm² bakır kolonun sıva altı ya da boru içi taşıma kapasitesi döşeme biçimine göre 30 A'in biraz üstüdür; 4 mm² için bu değer 25 A dolayındadır. Sigorta 50 A olunca kolon kendi sınırının üstünde çalışır, yalıtımı yumuşar, klemensleri gevşer, ısınır ve kararır. Gerilim düşümü aynı kolonun ikinci sorunudur. Bakır için kaba hesap, 230 V tek fazda 30 A yük, 25 m uzunlukta 6 mm² kolonda gidiş-dönüş yaklaşık 4,5 V, yani yüzde iki civarında düşüm verir; 4 mm²'de bu 6,7 V'a, yüzde üçe yaklaşır. Buna sayaç klemensi, eski buşon altlığı ve gevşemiş bağlantıların geçiş dirençleri eklenince ısıtıcı açıldığı an dairede 215–218 V görülür; akkor ve halojen lambalar gözle görülür biçimde sönükleşir, hassas cihazlar yeniden başlar. Bu, Dumlupınar notundaki şebeke kaynaklı gerilim dalgalanması değildir; sorun sayaçtan sonradır ve evin kendi kolonundadır. Kararmış klemens bir kez oluştuğunda direnci daha da artar; ısı dirençle, direnç ısıyla büyür ve bu döngü bir kış sonunda sayaç kapağının içini kavurur.

Bu evlerde ikinci bir zayıflık daire panosundadır. Yazlık panosu iki üç otomat, bazen hâlâ vidalı buşon, çoğunlukla kaçak akım rölesi olmayan küçük bir kutudur. Bütün prizler tek 16 A hatta, bütün lambalar tek 10 A hatta durur. Isıtıcılar o tek priz hattına takılır; 2,5 mm²'lik hat 20–25 A ile çalışır, priz kasaları ısınır, fişler kararır. Pendik Fevzi Çakmak notundaki sırt sırta priz köprüsünün kavrulması bu zincirin bir ucudur; Cami'de ise zincirin başı, yani ana sigorta ve kolon dardır. Üçüncü zayıflık korumadır: kaçak akım rölesi olmayan bir evde ıslak zeminde çalışan çamaşır makinesi, banyodaki su ısıtıcısı ve eski, toprak hattı şüpheli prizler yan yana durur. Toprak hattının olup olmadığı, varsa nereye gittiği bu keşfin bir parçasıdır; sıfırlama ve su borusuna bağlanmış toprak Pendik Doğu ve Kartal Orhantepe notlarında anlatılmıştır, burada yalnız yoklanır. Tuzla'nın sahil kesiminde bir de nem vardır: sayaç panosu çoğu zaman bahçe duvarında ya da bina girişinde, deniz havasına açık bir yerdedir. Tuzlu nem klemens vidalarını ve buşon altlıklarını oksitler, geçiş direnci bir de buradan büyür. Güzelyalı notundaki balkon prizi tuzu ayrı bir arızadır; burada tuz yalnızca kolon zincirindeki klemensleri zayıflatan bir etkendir.

Keşif sayaç panosundan başlar. Sayacın kendisi ve sayaç öncesi kofra dağıtım şirketinindir; oraya dokunulmaz, ama sayaç çıkış klemensinin rengi, kapağın içindeki is ve koku, ana sigortanın tipi ve değeri okunur. Buşonlu sigorta ise altlığının yanık olup olmadığına, buşonun etiketine ve içine tel sarılıp sarılmadığına bakılır; tel sarılı buşon o anda kaldırılır. Kolonun kesiti kablo üzerindeki yazıdan ya da damar çapından, uzunluğu sayaçtan daire panosuna kadar yürüyerek okunur; sıva altı mı, boru içinde mi, dış duvarda mı gittiği taşıma kapasitesini değiştirir. Sonra yük listesi yapılır: ev sahibinin kışın aynı anda çalıştırdığı her cihaz etiketinden okunur ve yazılır; yağlı radyatör, fanlı ısıtıcı, infrared panel, su ısıtıcısı, çamaşır makinesi, fırın, kettle. Bu liste telefonda tahminle yapılmaz. Daire panosunda ve sayaç çıkışında pens ampermetreyle o anki akım ölçülür, ısıtıcılar sırayla açılarak her birinin çektiği akım ve toplam görülür. Aynı anda dairenin en uzak prizinde gerilim okunur: ısıtıcılar kapalıyken ve açıkken iki değer not edilir; aradaki fark kolonun ve klemenslerin düşümüdür. Üç voltun üstündeki bir fark, kolon kesitinin ya da bir bağlantının yetersiz olduğunu söyler. Isı kamerası ya da temassız termometreyle sayaç klemensi, kolon girişi ve pano baraları yük altında okunur; çevresinden belirgin sıcak bir nokta gevşek ya da kararmış bir bağlantıdır. Son olarak toprak yoklanır: daire panosunda toprak barası var mı, kolonla birlikte bir koruma iletkeni geliyor mu, prizlerde toprak teması ölçülüyor mu, varsa topraklama elektrotunun direnci ne okuyor. Bütün bunlar yazılır; iş ondan sonra fiyatlanır.

Onarım iki koldan yürür: evin içindeki tesisat ve dağıtım şirketindeki sözleşme. Evin içi elektrikçinin işidir. Önce büyük buşon kaldırılır ve kolonun gerçek kapasitesine uygun bir koruma takılır; bu geçici dönemde ev sahibine hangi iki ısıtıcının aynı anda çalışabileceği açıkça söylenir. Kalıcı çözümde kolon yenilenir. Yeni kolon, yük listesinin toplamına, hattın uzunluğuna ve döşeme biçimine göre seçilir; tek fazda tipik seçim 3×10 mm² NYY, üç faza geçilecekse 4×10 mm² ya da 5×10 mm² NYY'dir. NYY seçilir çünkü kolon çoğu zaman bahçe duvarındaki sayaçtan bina içine dış ortamdan ve nemli yoldan girer; NYM kuru iç duvar içindir. 10 mm² bakır 25 m'de 40 A yükte düşümü yüzde birin biraz üstünde tutar; ışık artık sönükleşmez. Kolon tek parça çekilir, yolda ek yapılmaz; sayaç çıkışında ve pano girişinde uygun kesitte klemens ya da yüksük kullanılır, vidalar üreticinin torkuyla sıkılır. Kararmış sayaç çıkış klemensi varsa bu dağıtım şirketine bildirilir; sayaç bağlantısı onların işidir. Sonra daire panosu yenilenir: ana şalter, 30 mA kaçak akım rölesi (ısıtıcı ve beyaz eşya karışık yük için A tipi), her ısıtıcı için ayrı C16 otomat ve ayrı 3×2,5 mm² NYM hat, su ısıtıcısı için kendi hattı, mutfak prizleri ve çamaşır makinesi için ayrı hatlar, aydınlatma ayrı B10. Isıtıcılar artık tek priz hattına yığılmaz; her biri kendi hattında ve kendi otomatında durur. Panoda Schneider, Siemens, Hager ya da Legrand ailesinden hangisi seçildiyse bara ve klemensler o aileye göre takılır, karışık marka bara yapılmaz. Toprak yoksa ya da şüpheliyse topraklama elektrotu çakılır, direnci ölçülür ve bütün prizler toprak barasına bağlanır; bu, 30 mA rölenin anlamlı çalışması için şarttır.