Tepeören Mahallesi, Tuzla

Tepeören'den gelen bu çağrı çoğu zaman havuz sezonunun başında, akşam gelir: 'Havuzu doldurduk, ışıkları açtık. Dört lambadan biri hiç yanmadı, biri titredi. Makine dairesinden yüksek bir vızıltı geliyor, trafonun üstü çok sıcak, yanık kokusu var. Ama hiçbir sigorta atmadı, kaçak akım rölesi de yerinde.' Bazen daha ileri bir aşamada gelir: 'Trafodan duman çıktı, şalteri indirdik.' Bu tarifin her parçası bir şey söyler. Bir lambanın hiç yanmaması ya da titremesi, sorunun bütün devrede değil, o lambanın kovanında ya da kablosunda olduğunu düşündürür. Vızıltı ve sıcaklık, trafonun anma gücünün üstünde yüklendiğini söyler: sargıdan geçen akım arttıkça manyetik kuvvetler saç paketini titretir, bakır ve demir kayıpları ısıya dönüşür, sargı verniği kavrulmaya başlar ve o kokuyu verir. Kaçak akım rölesinin yerinde durması ise ev sahibini en çok şaşırtan kısımdır, ama bu bir arıza değil, devrenin nasıl kurulduğunun sonucudur. Bu durumda ilk iş havuzdaki herkesi sudan çıkarmak, aydınlatma trafosunun primer otomatını kapatmak, trafoyu soğumaya bırakmak ve vızıldayan bir trafoyu 'bir süre sonra geçer' diye çalışır halde bırakmamaktır. Havuza kimse girmeden ve trafo kapatılmadan hiçbir lambaya dokunulmaz.

Havuzun su altında kalan kısmı elektrik açısından en tehlikeli bölgedir. Bu yüzden su altı aydınlatması şebeke gerilimiyle değil, çok düşük güvenlik gerilimiyle (SELV) beslenir; yüzme havuzlarına özel kurallar IEC 60364-7-702'de toplanır. Klasik düzende her lamba ya da lamba grubu, EN 61558-2-6'ya uygun bir güvenlik izolasyon trafosunun 12 V AC sekonderinden beslenir. Bu trafonun primer ve sekonder sargıları arasında güçlendirilmiş yalıtım vardır; sekonder şebekeden galvanik olarak ayrıdır ve topraklanmaz. Kaçak akım rölesi, primer tarafta faz ve nötrden geçen akımların farkını ölçer. Sekonder tarafta suya bir kaçak olduğunda bu akım havuz suyu üzerinden yine sekonder sargısına döner; primer tarafta faz ve nötr akımları arasında bir fark oluşmaz. Röle bu yüzden atmaz ve atmaması tasarımın amacıdır: 12 V'luk ayrık bir devre, suyun içindeki bir insan için tehlikeli bir dokunma gerilimi oluşturmaz. Sorun gerilimde değil akımdadır. Klasik 300 W halojen PAR56 lamba 12 V'ta yaklaşık 25 A çeker. Lamba kovanına su girdiğinde iki şey olur. Halojen lamba ısınmış haldeyken soğuk suyla temas eder ve patlar ya da içinde bir kısa devre yolu oluşur; kirli, klorlu su da lambanın iki ucu arasında iletken bir köprü kurar. Sekonder akımı lambanın anma akımının üstüne çıkar. Sekonderinde sigorta ya da ısıl koruma olmayan eski bir trafo bu akımı saatlerce taşımaya çalışır, vızıldar, ısınır ve sargısı kavrulur.

Suyun kovana giriş yolları bellidir. Ön camın arkasındaki conta yıllar içinde klor, havuz suyu sıcaklığının mevsimlik değişimi ve kışın boş kalan havuzda güneş nedeniyle sertleşir ve çatlar. Kablonun kovanın arkasına girdiği rakor gevşer ya da contası yaşlanır. Lamba değişiminde camın vidaları eşit sıkılmamışsa conta bir tarafından açık kalır. Kablonun kendisi de bir yol olabilir: nişten güverteye çıkan boru suyla doludur, bu tasarım gereğidir; ama kablo kılıfı bir yerinden yırtılmışsa su kılıfın içinden kovana doğru ilerler. Islak niş tipi armatürlerde nişin içinde fazladan bir kablo kangalı bırakılır; bu kangal lambanın havuz boşaltılmadan güverteye kaldırılabilmesi içindir. Kangal yoksa ya da kablo kısa kesilmişse lamba ancak su seviyesi indirilerek sökülür. Bu düzenin bir başka zayıf noktası gerilim düşümüdür. 12 V'ta yüksek akım taşıyan bir hatta küçük bir direnç bile büyük bir oran tutar. 10 metrelik 2×4 mm² bakır bir hatta 300 W halojenin 25 A'i yaklaşık 2,3 V düşürür; lamba 12 V yerine 10 V civarında görür. Aynı hatta 30 W'lık bir LED PAR56 yaklaşık 2,5 A çeker ve düşüm 0,2 V civarında kalır. Bu yüzden eski halojen tesisatlarda kesit ve klemens sıkılığı ayrıca okunur; gevşek bir klemens bu akımda ısınır ve kararır. LED dönüşümü, akımı onda birine indirdiği için hem trafoyu hem kabloyu rahatlatır; ama LED lambanın 12 V AC ile ve mevcut trafo tipiyle uyumlu olduğu üretici belgesinden okunur.

Keşif makine dairesinden başlar. Aydınlatma trafosunu besleyen otomat, onun bağlı olduğu kaçak akım rölesi, pompa ve filtre devrelerinin ayrı olup olmadığı okunur. Trafonun etiketi okunur: anma gücü, sekonder gerilimi, EN 61558-2-6 işareti, sekonderde sigorta ya da ısıl koruma olup olmadığı. Trafo gövdesinde renk değişimi, erimiş bir klemens, yanık vernik izi varsa bu trafo onarılmaz, değiştirilir; çünkü kavrulmuş bir sargıda primer ile sekonder arasındaki güçlendirilmiş yalıtımın sağlam kaldığı garanti edilemez ve bu yalıtım bütün sistemin güvenliğinin dayandığı yerdir. Trafo sağlamsa ölçüme geçilir. Sekonder klemensinde lambalar tek tek ayrılır. Her lamba tek başına bağlanıp kısa bir süre enerjilenir ve pens ampermetreyle sekonder akımı ölçülür; anma akımının belirgin üstünde akım çeken lamba ıslak ya da kısa devreli lambadır. Hiç akım çekmeyen lamba ise ya yanmış ya da kablosu kopmuştur. Ardından hat kapatılır ve yalıtım ölçülür. SELV devresinin yalıtım direnci 250 V DC ile ölçülür ve en az 0,5 MΩ olmalıdır. LED lambalar ve sürücüleri bu ölçümden önce ayrılır, çünkü test gerilimi sürücüye zarar verebilir. Ölçüm, kablonun nişe kadar olan kısmının sağlam olup olmadığını, kaçağın kabloda mı kovanda mı olduğunu ayırır. Havuz suyunun içindeyken ölçüm yapılmaz, havuzda kimse yokken ve trafo kapalıyken lamba nişten çıkarılır.

Onarım lambadan başlar. Islak niş tipinde lamba kangalıyla birlikte güverteye kaldırılır; kovanın içi açılır, su ve yeşil bakır korozyonu varsa lamba ve conta değiştirilir. Halojen PAR56 yerine, içi reçineyle doldurulmuş, IP68 sınıfı, 12 V AC ile çalışmaya uygun bir LED PAR56 takılır. Reçine dolgulu bir lambada sürücü ve LED kartı suya karşı dolguyla korunur; conta yaşlansa bile su elektronik kısma ulaşamaz. Halojen lambalar su soğutmalı tasarlanır; sudan çıkarılmış bir lamba uzun süre yakılmaz, test kısa tutulur. Kablo kovan rakorundan sökülür, kılıfı boyunca kontrol edilir. Kılıfı yırtılmış ya da ek yapılmış bir kablo değiştirilir. Nişten güverte buatına kadar olan kısım, suya daldırılmaya uygun bir kabloyla, örneğin H07RN-F ile ya da armatür üreticisinin verdiği kabloyla, arada hiçbir ek olmadan çekilir. Su altında ve boru içinde ek yapılmaz. Güverte buatı su seviyesinin üstünde, üreticinin ve yönetmeliğin verdiği yükseklikte durur; borudan yükselebilecek suya karşı kapalıdır ve içindeki klemensler bu yüzden kuru kalır. Buattan makine dairesindeki trafoya giden hatta kesit, lamba akımına ve hat uzunluğuna göre seçilir. Sonra trafo değiştirilir: EN 61558-2-6'ya uygun, toplam lamba gücüne pay bırakılarak seçilmiş, sekonderinde her lamba ya da lamba grubu için sigortası ya da ısıl koruması olan bir güvenlik izolasyon trafosu. Trafo havuz bölgelerinin dışında, kuru ve havalanan bir yerde durur. Primer tarafı otomat ve 30 mA kaçak akım rölesiyle korunur. Son ölçümde her lambanın akımı, sekonder gerilimi ve SELV devresinin yalıtım direnci tekrar okunur.