İçmeler Mahallesi, Tuzla

İçmeler'den gelen bu çağrı çoğu zaman bir mevsim geçişinde başlar: 'Kombiyi kapattık, havlupanı elektrikle çalıştırmaya başladık. Sabah düğmesine basınca kaçak akım rölesi atıyor, bütün ev kararıyor. Röleyi kaldırıp bir daha basınca bazen yine atıyor, üçüncüde tutuyor. Bir kere ısındıktan sonra gün boyu sorun yok.' Bazen tarif biraz farklıdır: 'Banyoyu yaptırdığımızdan beri havlupan hep çalışıyordu. Geçen ay kombinin bakımı yapıldı, tesisatı boşaltıp doldurdular; o günden beri havlupanı açınca röle atıyor.' Bu tarifin her parçası bir şey söyler. Rölenin yalnızca havlupan açıldığında atması, kaçağın o cihazda ya da onu besleyen hatta olduğunu gösterir. Soğukken atıp ısındıktan sonra tutması, nemle değişen bir yalıtıma işaret eder; bu davranış ısıtıcı rezistansların bilinen imzasıdır. Kombi bakımından ya da tesisatın boşaltılmasından sonra başlaması, rezistansın bir süre suyun dışında, kuru çalışmış olabileceğini düşündürür. Bu durumda ilk iş havlupanın düğmesini kapatmak, röleyi ancak cihaz devre dışıyken kaldırmak ve röleyi tutsun diye köprülememek ya da havlupanın fişini başka bir prize takıp denemeye devam etmemektir. Islak hacimde, ıslak elle ve kaçağı belli olmayan bir cihazla deneme yapılmaz.

Havlupan rezistansı, metal bir kılıfın içinde ortadan geçen bir ısıtma telinden oluşur. Tel ile kılıf arasındaki boşluk sıkıştırılmış magnezyum oksit tozuyla doldurulmuştur; bu toz ısıyı iyi iletir ama elektriği iletmez. Kılıf, havlupanın gövdesine ve cihazın PE iletkenine bağlıdır. Rezistans, bu ısıyı çevresindeki suya ya da sıvıya vermek üzere boyutlandırılmıştır. Kalorifer devresine bağlı ve sonradan rezistans takılmış bir havlupanda rezistans, devredeki suyun içinde durur. Kombi bakımı için tesisat boşaltıldığında, devrenin basıncı zamanla düştüğünde ya da havlupanın üst kısmında hava kaldığında, rezistansın bir kısmı suyun dışında kalabilir. Su dışında kalan bölüm ısısını veremez, kılıfın sıcaklığı tasarım değerinin çok üzerine çıkar. Bu aşırı ısınma bir kez kılıfı çatlatabilir, ya da her döngüde metalin yorulmasını ve korozyonunu hızlandırır. Kalorifer suyu farklı metallerden geçer; kombi eşanjörü, bakır veya çelik borular, alüminyum ya da çelik radyatörler ve paslanmaz rezistans kılıfı aynı suyu paylaşır. Zamanla kılıfta iğne deliği büyüklüğünde korozyon noktaları açılabilir. Kılıf delindiğinde su ya da su buharı magnezyum oksit dolgusuna ulaşır. Magnezyum oksit nem çeken bir malzemedir; nemlendikçe yalıtım direnci düşer ve ısıtma teli ile kılıf arasında küçük bir kaçak akım yolu oluşur.

Bu kaçak yolunun davranışı şikâyeti açıklar. Rezistans soğuk ve uzun süre kapalıyken dolgu en nemli hâlindedir; düğmeye basıldığı anda kaçak akım rölenin eşiğini aşabilir ve 30 mA röle atar. Birkaç denemede rezistans biraz ısınır, nemin bir kısmı buharlaşır, kaçak eşiğin altına iner ve röle tutar. Gün boyu çalışan rezistans kurudukça kaçak daha da azalır. Gece kapanıp soğuyunca dolgu yeniden nem çeker ve ertesi sabah aynı döngü tekrar eder. Kılıftaki delik büyüdükçe bu pencere kapanır ve röle her denemede atmaya başlar. Röle bu süreç boyunca görevini yapar. Tehlike, korumanın eksik olduğu banyodadır. Havlupanın fişi topraksız bir prize takılmışsa, prizin PE kontağı bağlı değilse ya da banyo hattı bir kaçak akım rölesinin altında değilse, kaçak akımın PE üzerinden toprağa dönen yolu yoktur. O zaman kılıf, havlupanın gövdesi ve devredeki kalorifer suyu tehlikeli bir dokunma gerilimine çıkabilir ve bu gerilim ancak birisi ıslak elle havlupana ve aynı anda topraklı bir başka metal parçaya dokunduğunda akım hâline gelir. Bu yüzden havlupanın kendi besleme şekli de arızanın parçasıdır. Islak hacimde, havlupanın hemen yanında, sıçrayan suya açık bir prize takılan fiş hem bölge kurallarına aykırıdır hem de PE sürekliliğini bir fiş temasına bırakır.

Keşif panodan başlar: banyo hattının hangi otomattan ve hangi kaçak akım rölesinden beslendiği, rölenin tipi ve aynı rölenin altında başka hangi hatların bulunduğu okunur. Rölenin test düğmesiyle çalıştığı doğrulanır. Sonra havlupanın besleme şekline bakılır: fişle mi bağlı, yoksa sabit mi; fişliyse priz banyonun hangi noktasında, küvete ya da duşa ne kadar uzakta, prizin PE kontağı bağlı mı. Hat kapatılıp gerilim yokluğu ölçülerek doğrulandıktan sonra asıl ayrım yapılır: rezistans besleme hattından ayrılır ve tek başına ölçülür. Megger ile 500 V DC'de, rezistansın faz ve nötr uçları birleştirilip kılıfa, yani PE ucuna karşı yalıtım direnci okunur. Sağlam bir rezistansta bu değer çok yüksektir; düşük bir değer kaçağın rezistansın içinde olduğunu gösterir. Ölçüm rezistans soğukken yapılır, çünkü kaçak en çok o zaman görünür. Ardından rezistansın kendi direnci ölçülür; etiketteki güçle uyumlu olup olmadığına bakılır. Besleme hattı da ayrıca ölçülür: rezistans çıkarılmış hâlde hattın faz–PE ve nötr–PE yalıtımı, prizin ya da bağlantı noktasının arkası, buat içinde nem ve korozyon. Son olarak havlupan gövdesinden panodaki PE barasına kadar koruma iletkeninin sürekliliği ölçülür. Kaçağın rezistansta mı hatta mı olduğu bu sırayla ayrılır; tahminle rezistans ya da röle değiştirilmez.

Kaçak rezistanstaysa rezistans onarılmaz, değiştirilir. Kılıfı delinmiş bir rezistansın nemini kurutmak geçici bir rahatlama sağlar; delik açık kaldıkça nem geri gelir. Değişim bir elektrik ve tesisat işidir ve iki taraf birlikte planlanır: havlupan kalorifer devresine bağlıysa vanaları kapatılır, havlupan rezistansın altına kadar boşaltılır, eski rezistans sökülür. Yeni rezistansın diş ölçüsü, boyu ve gücü havlupanın üreticisinin tablosuna göre seçilir; küçük bir havlupana büyük güçlü rezistans takılmaz. Rezistansın kendi termostatı ya da aşırı ısı koruması varsa bunun çalıştığı doğrulanır. Rezistans contasıyla yerine takılır, havlupan doldurulur, havası alınır ve devrenin basıncı kombinin gerektirdiği değere getirilir. Rezistans ancak bundan sonra enerjilenir; kuru bir havlupanda tek bir deneme bile yeni rezistansı aynı yola sokabilir. Kalorifer devresine bağlı havlupanlarda rezistans çalışırken vanaların ikisi birden kapalı bırakılmaz, çünkü ısınan su genleşecek yer bulamaz; bu ayar tesisatçıyla birlikte yapılır. Kombi bakımı ya da tesisat boşaltması gerektiğinde, bakımı yapan kişiye havlupanda rezistans olduğu söylenir ve rezistans o süre boyunca kapalı tutulur.