Mescit Mahallesi, Tuzla

Mescit'ten gelen bu çağrı yeni bir anahtar teslimle başlar: 'Daireyi geçen ay teslim aldık. İlk günler sorun yoktu. Çamaşır makinesini çalıştırınca panoda iki şalter birden düştü; biri banyo ve prizlerin, öteki salonun. Kaldırdık, sıkma devresinde yine düştü. Fırını açınca da bir kere oldu. Yüklenicinin elektrikçisi geldi, röleyi değiştirdi, aynı şey. Cihaz yeni, daire yeni; neyi bozuyoruz anlamadık.' Bu tarif eski dairelerin arızasına benzemez. Eski stokta röle tek başına atar ve sebep çoğu zaman yaşlanmış bir cihaz, ıslanmış bir buat ya da yıpranmış bir hattır. Yeni dairede iki rölenin aynı anda düşmesi, üstelik yalnızca belli bir cihaz çalışırken düşmesi, montaj hatasının imzasıdır. Yeni panoda her kaçak akım rölesi kendi grubunun fazını ve nötrünü birlikte izler; giden akım ile dönen akım eşitse röle sessizdir. Bir linyenin fazı A rölesinin altındaki otomattan çıkıyor ama nötrü B rölesinin nötr barasına bağlanmışsa, o linyede akım aktığı anda A rölesi akımın gittiğini görür ama döndüğünü görmez, B rölesi döndüğünü görür ama gittiğini görmez. Her ikisi için de bu, otuz miliamperin çok üstünde bir 'kaçak'tır; akım çamaşır makinesinin çektiği on amperdir. Hangisinin önce düşeceği tepki süresine bağlıdır; çoğu zaman ikisi birden düşer. Yüksüz durumda hiçbir şey görünmez, çünkü hatalı linyede akım yoktur; test butonu da çalışır, çünkü test butonu rölenin kendi iç devresini sınar, tesisatı değil. Bu yüzden teslimde 'test butonuna bastık, attı, tamamdır' cümlesi bir kabul kontrolü değildir. Ev sahibinin ilk yapacağı şey basittir: hatayı tetikleyen cihazı kullanmamak, röleleri tekrar tekrar kaldırmamak, yükleniciye yazılı haber vermek ve keşfi beklemek. Rölenin değiştirilmesi çözüm değildir; röle doğru çalışmış, hatalı montajı haber vermiştir.

Mescit'in yeni dairesinde pano holde ya da antrede sıva altı bir kutudur: üstte 40 ya da 63 A ana şalter, altında iki ya da üç adet 30 mA kaçak akım rölesi, her rölenin altında B10 aydınlatma, C16 priz, C20 ya da C25 fırın, C16 çamaşır ve bulaşık, C16 kombi, C20 klima otomatları. Projede gruplar bellidir: ıslak hacim prizleri, çamaşır ve bulaşık bir rölede; salon ve oda prizleri ile aydınlatma öteki rölede; mutfak fırını ve klima bazen üçüncü bir rölede. Her rölenin kendi nötr barası vardır ve bu barayı yalnızca o rölenin altındaki linyelerin nötrleri kullanabilir; iki baranın birbirine değmemesi, köprülenmemesi ve karışmaması gerekir. Hata tam buradadır. Şantiyede panocu yüz dairenin panosunu aynı günlerde bağlar; mavi iletkenler demet hâlinde gelir, hangisinin hangi linyeye ait olduğu çoğu zaman etiketten değil tahminden okunur. Bir mavi iletken yanlış baraya basıldığında hiçbir şey ısınmaz, kıvılcım çıkmaz, lamba yanar, priz çalışır. Elektrik kesilmediği için yüklenicinin elektrikçisi de hatayı görmez. Daha nadir ama daha tehlikeli ikinci bir hata, iki nötr barasının bir köprü teliyle birbirine bağlanmasıdır; o zaman röleler yük altında rastgele atar ve bir röle kapatıldığında öteki grubun nötrü hâlâ enerjili dönüş yolu taşır. Yeni dairenin bu türden başka hataları da aynı sessizlikte bekler: bir prizde faz ile nötrün yer değiştirmesi, bir prizin toprak iletkeninin kasanın içinde boşta bırakılması, banyoda eş potansiyel bağlantının unutulması, bir otomatın etiketiyle gerçek linyesinin uyuşmaması, şantiye klemenslerinin tork anahtarıyla değil elle sıkılması, yüksüz bir hatta sürücü ya da cihaz bağlanınca ortaya çıkan düşük yalıtım. Hiçbiri lambayı söndürmez; hepsi ilk yük, ilk ıslak el ya da ilk arıza anında ortaya çıkar. Yeni daireyi 'yeni olduğu için sağlam' saymak, bu yüzden, ölçmeden kabul etmektir.

Keşif panoda başlar ve her adımı yazılır. Önce pano kapağı açılır, proje ya da etiketle karşılaştırılır: ana şalter değeri, röle sayısı, her rölenin anma kaçak akımı ve tipi, otomatların eğri ve değerleri, hangi linyenin hangi rölede olduğu. İki kutuplu test cihazıyla faz–nötr, faz–PE ve nötr–PE gerilimleri okunur; nötr–PE arasında yük altında birkaç volttan fazlası, panoya gelen nötrün ya da toprağın zayıf olduğunu söyler. Sonra daire dolaşılır: her prize önce basit priz test cihazı takılır, faz–nötr yer değiştirmesi ve toprak kopukluğu burada yakalanır; ancak priz test cihazı nötr ile toprağın yer değiştirmesini güvenilir göstermez, bu yüzden şüpheli prizde iki kutuplu cihazla gerilim ve PE sürekliliği ayrıca ölçülür. PE sürekliliği, panodaki toprak barası ile her prizin toprak ucu arasında düşük dirençli ölçümle doğrulanır; yeni dairede bu değer bir ohmun altında beklenir, boşta bırakılmış bir toprak ucu sonsuz okur. Kaçak akım rölesi, test butonuyla değil test cihazıyla sınanır: anma akımında açma süresi genel tip röle için üç yüz milisaniyenin altında, beş kat anma akımında kırk milisaniyenin altında olmalıdır; rampa testinde açma akımı on beş ile otuz miliamper arasında okunmalıdır. Yarım anma akımında rölenin açmaması da yazılır. Her röle grubundan en uzak prizde çevrim empedansı ölçülür; değer, o linyenin otomatının kısa devrede süresinde açacağını gösterir ve yeni dairede genellikle bir ohmun altında çıkar. Yalıtım, dairede hiçbir cihaz takılı değilken ve LED sürücüleri ayrılmışken 500 V DC ile faz–PE, nötr–PE ve faz–nötr arasında ölçülür; eşik bir megaohmdur ama yeni tesisatta yüzlerce megaohm beklenir, tek haneli bir değer ezilmiş bir kablo ya da ıslak bir buat demektir. Banyoda su borusu, radyatör ve duş teknesi metal aksamının eş potansiyel bağlantısı gözle ve ölçümle doğrulanır. Son olarak panoda her klemens üreticinin yazdığı tork değeriyle kontrol edilir; şantiye klemensi çoğu zaman ya gevşek ya da aşırı sıkılmıştır ve her ikisi de ilk yılın ısınma noktasıdır.

Çapraz nötr iki yoldan bulunur ve ikisi de yazılır. Birinci yol enerji altındadır ve hızlıdır: kaçak pensi her rölenin kendi faz ve nötr iletkenini birlikte saracak şekilde kapatılır. Doğru bağlanmış bir grupta giden ve dönen akım birbirini götürür, pens sıfıra yakın birkaç miliamper okur. Sonra dairede linyeler sırayla yüklenir: çamaşır makinesinin prizine bilinen bir yük, örneğin bir ısıtıcı takılır. Hatalı linye yüklendiği anda iki rölenin pens okuması aynı anda yük akımına, örneğin on amperin tamamına sıçrar; A rölesi akımı gönderir, B rölesi akımı geri alır. Hangi linyenin hangi prizde yüklendiği not edildiğinde çapraz nötrün sahibi bulunmuştur. İkinci yol enerjisizdir ve kesindir: ana şalter kapatılır, iki kutuplu cihazla gerilim yokluğu doğrulanır, B rölesinin nötr barasındaki mavi iletkenler tek tek sökülür ve her birinin ucu ile o linyenin prizinde kısa devre fişiyle kapatılmış faz–nötr arasında süreklilik ölçülür. A rölesi altındaki bir otomatın fazıyla süreklilik veren bir mavi iletken, yanlış baradadır. Tüm baralar bu şekilde haritalanır; her mavi iletkene otomatının linye numarasını taşıyan numaralandırma yüksüğü takılır, böylece sigorta sırası ile nötr barasındaki klemens sırası bire bir eşleşir; nötrler kendi barasına taşınır. Baralar ayrıldıktan sonra, röleler ve tüm nötrler hâlâ sökülüyken, her nötr barası ile ana PE barası arasında ve iki nötr barası arasında 500 V DC yalıtım ölçülür: panodaki köprü kalktığı hâlde iki bara arasında ya da bir bara ile PE arasında düşük direnç kalıyorsa hata panoda değil, boru içinde ezilmiş bir kabloda ya da bir buatta nötr ile PE'nin birbirine değdiği yerdedir ve o hat ayrıca aranır. İki bara arasında köprü yoksa ve olmayacaksa bu da yazılır. Aynı seansta bulunan öteki eksikler kendi satırını alır: ters polariteli priz numarası, boşta PE ucu bulunan priz, test cihazında açma süresi sınırı aşan ya da rampa testinde elli miliamperin üstünde açan röle, bir ohmun üstünde çevrim empedansı, düşük yalıtım okuyan hat, etiketiyle uyuşmayan otomat, torku tutmayan klemens, eş potansiyel bağlantısı eksik banyo. Her satırda ölçüm değeri, ölçüm yeri, kullanılan cihaz ve fotoğraf vardır. Bu liste ev sahibine ve ev sahibinin isteğiyle yükleniciye, yapı denetim ya da müşavir firmaya verilir; teslimden sonraki garanti süresinde düzeltme yüklenicinin yükümlülüğüdür ve yazılı liste bu yükümlülüğün kaydıdır. Can güvenliğini doğrudan tehdit eden bulgu beklemez: enerjili bir metal gövde, PE'si olmayan bir ıslak hacim prizi ya da birbirine köprülenmiş nötr baraları aynı anda enerjisiz bırakılır ve etiketlenir; bu, tamir değil, tehlikenin kesilmesidir. Düzeltmeyi yüklenici yapmayacaksa ya da ev sahibi beklemek istemiyorsa iş aynı ölçümlerle teslim edilir: nötrler taşınır, klemensler torklanır, boş PE bağlanır, ters priz düzeltilir ve röle test cihazıyla, prizler polarite ve süreklilikle, hat yalıtımla yeniden ölçülerek öncesi ve sonrası aynı raporda yan yana yazılır. Bu sayfadaki iş sayaç sonrası müşteri tarafıdır; sayaç panosu, kolon hattı ve bina ana dağıtımı site yönetiminin ve dağıtım şirketinin alanındadır.