Postane Mahallesi, Tuzla

Postane'den gelen bu çağrı çoğu zaman bir ampul değişiminden sonra gelir: 'Mutfaktaki ampul yandı. Anahtarı kapattım, sandalyeye çıktım, ampulü sökerken parmağım duyun kenarına değdi ve çarptı. Anahtar kesinlikle kapalıydı, ışık sönmüştü.' Bazen başka bir şikâyetle birlikte gelir: 'Yatak odasındaki LED ampul gece kapalıyken hafif yanıyor, karanlıkta loş bir ışık veriyor.' Ya da kontrol kalemiyle yapılmış bir gözlemle: 'Anahtar kapalıyken duya kalemi değdirdim, ışığı yandı.' Bu tarifin her parçası bir şey söyler. Işığın sönmesi devrenin anahtarda açıldığını gösterir; ama devrenin hangi iletkenden açıldığını göstermez. Anahtar nötrü kesiyorsa lamba yine söner, çünkü akımın dönüş yolu kesilmiştir; faz ise anahtarın konumundan bağımsız olarak lambaya, duya ve armatürün içine kadar gelmeye devam eder. Anahtar kapalıyken çarpılmak, duyda o anda faz bulunduğunu söyler. Kapalıyken hafifçe yanan LED, lambanın iki ucundan birinin fazda, diğerinin ise tam olarak açık olmayan bir yolda kaldığını düşündürür. Bu durumda ilk iş o aydınlatma hattının otomatını panodan kapatmak, ampulü ancak hat kapandıktan sonra değiştirmek ve 'anahtar kapalı' bilgisine bir daha güvenmemektir. Ölçülmeden duya dokunulmaz.

Bir aydınlatma devresinde üç iletken vardır: faz, nötr ve koruma iletkeni PE. Doğru bağlantıda faz panodan anahtara gelir, anahtardan lambaya giden iletken anahtarlı fazdır; nötr ise buattan doğrudan lambaya gider. Anahtar kapandığında lambaya giden tek gerilimli iletken kesilir ve lamba, duy ve armatürün içi gerilimsiz kalır. Tadilatlarda bu düzen bozulabilir. Buattaki iletkenlerin renkleri eski tesisatta standarda uymayabilir; kahverengi, siyah ve gri faz, mavi nötr, sarı-yeşil PE kuralı her dairede geçerli olmayabilir. Avize değiştiren biri iki iletkeni ayırt etmeden bağlar, anahtar tarafına giden iletkenleri yanlış eşleştirir ya da anahtarı buatta nötr hattına seri bağlar. Sonuç, anahtarın nötrü kestiği bir devredir. Bu devrede lamba anahtarla yanar ve söner, her şey çalışıyor görünür; ama lamba kapalıyken bile fazdadır. E27 duyun yapısı tehlikeyi büyütür. Duyda iki kontak vardır: ortadaki kontak ve ampulün vidalandığı dişli gövde. Doğru bağlantıda anahtarlı faz orta kontağa, nötr dişli gövdeye bağlanır; çünkü ampul takılıp çıkarılırken parmağın değebileceği kısım dişlidir. Duy ters bağlanmışsa, lamba yanarken dişli gövde fazdadır. Anahtar nötrü kesiyorsa, lamba kapalıyken de dişli gövde ve orta kontak fazdadır. İki hata ayrı ayrı vardır, ama birlikte olduklarında ampul değiştiren kişi her durumda faza dokunabilir.

Kapalıyken parlayan LED de bu tablonun parçası olabilir. Nötrü kesen bir anahtarda, anahtar açıkken lamba ile anahtar arasındaki iletken lambanın içinden faza bağlı kalır. Bu iletken buatta ve boruda, nötr ve PE iletkenleriyle yan yana uzanır; aralarında küçük bir kapasite vardır. Bu kapasite üzerinden lambadan çok küçük bir akım geçer. Akkor bir ampul bu akımla yanmaz. Ama bazı LED ampullerin sürücü devresi, bu küçük akımla içindeki kondansatörü yavaşça doldurur ve belli aralıklarla kısa bir parlama ya da sürekli loş bir ışık verir. Hat ne kadar uzunsa ve iletken ne kadar uzun yol boyunca diğer iletkenlerle yan yana gidiyorsa bu etki o kadar belirgin olur. Kapalıyken parlama tek başına ters bağlantının kanıtı değildir. Aydınlatmalı anahtarlar, tetik kenarlı dimmerler ve doğru bağlanmış ama çok uzun anahtar hatları da benzer bir parlama yaratabilir; dimmer kaynaklı parlama Maltepe Büyükbakkalköy notunda anlatılır. Bu yüzden teşhis, gözle değil ölçümle yapılır. Kontrol kalemi de teşhis aracı değildir; kalemin ışığı vücut üzerinden geçen küçük bir akıma bağlıdır, kuru zeminde ya da yalıtkan ayakkabıyla yanmayabilir, kapasitif bir gerilimde ise yanıltıcı biçimde yanabilir.

Keşif panodan başlar: aydınlatma hatlarının hangi otomatlardan beslendiği, hangi kaçak akım rölesinin altında oldukları ve otomatların etiketli olup olmadığı okunur. Ölçüm iki uçlu bir gerilim test cihazıyla yapılır; cihazın kendisi önce bilinen bir gerilim kaynağında denenir. İlk ölçüm anahtardadır. Anahtarın kapağı sökülür; anahtar kapalıyken giriş klemensinde PE'ye karşı faz gerilimi bulunmalıdır, çıkış klemensinde bulunmamalıdır. Girişte gerilim yok, ama duyda gerilim varsa anahtar nötr hattına bağlanmıştır. İkinci ölçüm lambadadır. Hat enerjili, anahtar kapalıyken duyun orta kontağı ile PE arasında ve dişli gövde ile PE arasında gerilim ölçülür; ikisi de sıfıra yakın olmalıdır. Anahtar açıkken orta kontak ile PE arasında faz gerilimi, dişli gövde ile PE arasında sıfıra yakın bir değer okunmalıdır. Dişli gövdede faz okunuyorsa duy ters bağlanmıştır. Sonra aynı ölçümler evdeki diğer aydınlatma noktalarında tekrar edilir, çünkü bir tadilatta yapılan hata çoğu zaman tek bir noktada kalmaz. Ardından hat kapatılır, gerilim yokluğu doğrulanır ve buat açılır. Buatta iletkenlerin renkleri, hangi iletkenin anahtara, hangisinin lambaya gittiği, eklerin durumu ve klemenslerin sıkılığı okunur. Renkler standarda uymuyorsa iletkenler ölçümle tanımlanır ve işaretlenir.

Bu onarımın sınırları da bellidir. Banyoda havlupan gibi bir ısıtıcı için fazı ve nötrü birlikte kesen çift kutuplu anahtar gerekir; bu Tuzla İçmeler notunda anlatılır. Aydınlatma anahtarı ise tek kutupludur ve tek kutuplu bir anahtar her zaman fazı keser. Şuko prizler fiş yönüne göre polarite taşımaz; bu yüzden fişli bir abajurun düğmesi fazı mı nötrü mü kestiği fişin hangi yönde takıldığına bağlıdır. Fişli lambalarda ampul değiştirmeden önce fişi çekmek tek güvenli yoldur. Sabit aydınlatmada ise doğru bağlantı, anahtar kapalıyken lambanın gerçekten gerilimsiz olmasını sağlar. Ama doğru bağlantıda da ampul değiştirmeden önce otomatı kapatmak iyi bir alışkanlıktır, çünkü ortak buatlarda başka bir hattın iletkeni aynı armatüre ulaşmış olabilir. Merdiven otomatiği, ortak alan aydınlatması ve bina panosu yöneticinin ve bina elektrikçisinin işidir; daire içindeki bu onarım sayaç sonrası müşteri tarafıdır. Avizenin kendisinin seçimi, satışı ve tavana asılması bu notun konusu değildir; bu not, avize ne olursa olsun, ona giden fazın anahtardan geçmesi ve duyun doğru bağlanmasıyla ilgilidir. Kaçak akım rölesi bu hatayı görmez, çünkü ters bağlantıda toprağa kaçan bir akım yoktur; röle yalnızca biri faza dokunup akım vücudundan toprağa geçtiğinde açar. Bu yüzden ters bağlantı, röle ne kadar iyi olursa olsun ölçülerek düzeltilir.