Göztepe Mahallesi, Kadıköy

Telefonda ilk sorum zamanlamadır. Bir otomatik sigortanın içinde iki ayrı koruma vardır. Manyetik kısım, akım birden çok yükselince, yani kısa devrede, gözle görülmeyecek kadar hızlı açar. Termik kısım, akım değerinin biraz üstünde uzun süre kalınca, yani aşırı yükte, ısınarak ve dakikalar içinde açar. Fırını açtığınız anda, düğmeyi çevirir çevirmez sigorta düşüyorsa ve bir pat sesi ya da kıvılcım varsa bu kısa devredir; bir iletken bir başkasına ya da toprağa değiyordur. Fırın ve ocak on dakika birlikte çalıştıktan sonra sigorta atıyorsa, öncesinde bir uyarı yoksa bu çoğu zaman aşırı yüktür; hat taşıyabileceğinden fazlasını taşımaya zorlanıyordur. İki durumun çaresi farklıdır. Kısa devrede hasarlı noktayı buluruz. Aşırı yükte kablo sağlamdır ama yetmez, ve sigortayı büyütmek kabloyu yakar. Bu tek soru, yola hangi malzemeyle çıkacağımı belirler.

Göztepe mutfaklarında aşırı yükün hesabı basittir ve sizinle birlikte yaparız. Cihazın etiketindeki gücü 230 volta bölünce yaklaşık akımı bulursunuz. 3,5 kilovatlık bir ankastre fırın yaklaşık 15 amper çeker. 7,2 kilovatlık bir indüksiyon ocak, bütün gözleri tam güçte çalışırsa yaklaşık 31 amper ister. Bulaşık makinesi ısıtırken 2 kilovatın üstüne çıkar, yaklaşık 9 amper. Eski mutfakta bunların hepsi çoğu zaman tek bir 2,5 milimetrekarelik hatta, 16 amperlik bir sigortanın arkasındadır. Hesap kendini anlatır: fırın tek başına hattı doldurur, ocak geldiğinde sigortanın termiği açar. Bu durumda yaptığımız iş sigortayı 25 ampere çıkarmak değildir; 2,5 milimetrekare kablo 25 amperi sürekli taşırsa duvarın içinde ısınır. Ocak ve fırın için panodan ayrı, kesiti etiketteki güce göre seçilmiş bir hat çekilir ve kendi sigortasına bağlanır. Ocak veya fırın hattı işçiliği 2.200 ile 4.500 TRY arasındadır.

Mutfak montajından sonra gelen kısa devrenin en sık sebebi, üst dolabın askı vidası ya da tezgâh profilinin dübelidir. Eski binada kablo duvarın içinde düz bir çizgide gitmez; prizden prize çaprazlama, bazen sıvanın hemen altında, bazen eski bir buattan aşağı iner. Montajcı matkabı dolabın askı noktasına göre deler, kablonun yerini bilmez. Vida izolasyonu delip iletkene değerse iki şey olabilir. Faz ile nötrü birlikte keserse sigorta anında atar. Yalnızca fazı bulup vidayı toprağa bağlı bir metal profile değdirirse kaçak akım rölesi atar. İkisinde de ipucu aynıdır: arıza, dolabın takıldığı günden sonra başlamıştır. Bu yüzden ilk sorum, hangi dolabın en son takıldığıdır. Kablo izleme cihazıyla hattın yolunu duvarın üstünden işaretler, işaretin geçtiği yerdeki vidayı buluruz. Vidayı sökmeden önce enerjiyi keseriz; çalışan hatta vida çıkarmak kıvılcımı sizin elinize taşır.

Vidanın deldiği kabloyu izole bantla sarıp sıvayı kapatmak, aynı arızayı birkaç ay sonra karanlıkta geri getirir. Bant ısıyla gevşer, nem içeri girer. Doğru onarım, hasarlı parçayı kesip iki ucu bir ek klemensiyle birleştirmek ve bu eki kapağı açılabilen bir buatın içine almaktır. Buat dolabın arkasında kalacaksa yerini notuma yazar, kapağına ulaşılabilecek bir noktaya yerleştiririz. Kablo NYA ise, yani boru içinde giden tek damarlı iletkense, borudan yeni bir parça çekilebilir; borusuz gömülü eski bir hatsa onarım sınırlıdır ve duvarın açılması gerekebilir. Duvar açmayı sizin onayınız olmadan yapmayız. Bir prizin ya da buatın içinde, duvar kırmadan çözülen kısa devre 800 ile 1.800 TRY, duvarın içinde ve onaylı kırımla çözülen kısa devre 2.000 ile 4.500 TRY arasındadır. Boya ve sıva benim işim değildir; açtığımız yeri temiz kapatırız, boyayı ustasına bırakırız.

İndüksiyon ocağın arkasında küçük bir klemens kutusu vardır ve içinde metal köprüler bulunur. Bu köprüler ocağın tek fazla mı, iki fazla mı, üç fazla mı besleneceğini belirler. Kutunun kapağında üreticinin şeması çizilidir. Göztepe dairelerinin büyük kısmı tek fazdır; ocak da tek faza göre köprülenir ve kalın tek bir hatla beslenir. Sorun, ocağın iki fazlı bir bağlantı için köprülenmiş gelmesi ya da montajcının kabloyu şemaya bakmadan bağlamasıdır. Yanlış köprüde faz, nötr ucuyla ya da başka bir fazla doğrudan birleşir. Ocağın sigortası ilk açılışta düşer, bazen klemens kutusu kararır. Ocağı suçlamadan önce kapağı açar, köprüleri şemayla karşılaştırır, besleme kablosunun damarlarının doğru uca oturduğunu ölçeriz. Köprü doğruysa ve sigorta hâlâ atıyorsa ocağın içindeki elektronik arızalıdır; o artık üreticinin servisine aittir ve bunu açıkça söyleriz.

Yeni mutfakta kısa devrenin küçük ama inatçı bir kaynağı davlumbaz ve dolap altı LED spotlarıdır. Montajcı davlumbazın kablosunu çoğu zaman tavandaki eski avize ucuna ya da en yakın prizin arkasına bağlar, eki de bantla sarıp dolabın içine iter. Dolap altı spotların sürücüsü ise ocağın ısısına yakın bir boşluğa sıkıştırılır. Sürücü ısındıkça içindeki parçalar yaşlanır, bir gün ışık açılırken aydınlatma sigortası atar ve bütün mutfak karanlıkta kalır. Ben aydınlatma grubunu priz grubundan ayırır, önce sürücüyü çıkarıp hattı yalnız bırakırız. Hat sağlamsa suçlu sürücüdür; spot ve sürücüyü birlikte değiştirmeyiz, önce hangisinin bozuk olduğunu yazarız. Davlumbaz ucunu bant yerine klemensle ve kapaklı bir kutuyla bağlarız. Aspiratör ucu, duvar kapalı kalırsa, 900 ile 1.800 TRY, tek spot değişimi 600 ile 1.100 TRY arasındadır.

Mutfak bitip elektrikçi gelmeden ocağın kablosu bazen bir uzatmaya ya da tezgâh altındaki sıradan bir prize bağlanır. Sıradan priz ve çoklu uzatma, ocağın tam güçte çektiği akım için yapılmamıştır. İlk gün çalışır gibi görünür, çünkü gözlerin hepsi birden açılmamıştır. Bayram yemeğinde dört göz birden yanınca uzatmanın fişi ısınır, plastik yumuşar, temas kararır ve sonunda kısa devre yapar. Göztepe'de duman çıkan mutfak prizinin arkasında çoğu zaman bu hikâye vardır. Ocağı uzatmada bırakmayız. Erimiş prizi değiştiririz, ama ocağı o prize geri takmayız; ocak için ayrı hat yazarız. Ankastre boşluğundaki hazır bir uca priz takmak 900 ile 1.600 TRY, yanık prizi değiştirmek 800 ile 1.400 TRY arasındadır. Çamaşır ve bulaşık makinesi aynı prize yığılmışsa cihaz başına hat 1.800 ile 3.200 TRY arasındadır.

Mutfakta kaçak akım rölesinin düşmesi kısa devreyle karıştırılır, ama başka bir şeydir. Röle, fazdan çıkan akımla nötrden dönen akım arasındaki farkı ölçer ve fark 30 miliamperi geçince açar. Göztepe mutfaklarında bu farkın en sık kaynağı bulaşık makinesinin ya da çamaşır makinesinin rezistansıdır. Rezistansın metal kılıfı yıllar içinde kireçten çatlar, çatlak soğukken kurudur, su ısınınca iletken olur ve akımın bir kısmı gövdeden toprağa gider. Bu yüzden röle programın başında değil, makine ısıtmaya geçtiği dakikada atar. Bunu evde de ayırabilirsiniz: makinenin fişini çekip röleyi kaldırın ve günün geri kalanında atıp atmadığına bakın. Atmıyorsa suçlu büyük ihtimalle makinedir. Ben makinenin fişinde ve hattında izolasyonu ölçer, hattın sağlam olduğunu yazarız. Rezistans değişimi beyaz eşya servisinin işidir. Röleyi köprülemeyiz, hassasiyetini düşürmeyiz.

Arıza gününde amacım mutfağı güvenli ve kullanılabilir bırakmaktır. Delinen kabloyu buatla onarırız, yanık prizi değiştiririz, ocağın köprüsünü şemaya göre düzeltiriz, aşırı yük varsa ocağı ve fırını aynı anda tam güçte kullanmamanızı söyler ve hattı yazarız. Göztepe'de kalıcı çözüm çoğu zaman mutfağın kendi hatlarıdır: ocak ve fırın için ayrı bir hat, bulaşık ve çamaşır için birer hat, tezgâh üstü prizler için ayrı bir grup ve hepsinin önünde 30 mA'lik bir kaçak akım rölesi. Kablo NYM olarak sıva altına ya da NYA olarak boru içinde çekilir; kesit, cihazın etiketindeki güce göre seçilir. Pano yeterli değilse daire panosuna Schneider ya da Siemens gövdeli yeni sigortalar eklenir. Mutfak ve banyo hatlarının birlikte yenilenmesi işçilik olarak 8.000 ile 18.000 TRY arasındadır ve keşifle, arıza faturasından ayrı yazılır. Mutfak dolapları takılmadan önce çağırırsanız, bu iş duvar kırmadan ve dolap sökmeden yapılır.