Caferağa Mahallesi, Kadıköy

Caferağa'da gece atan ana şalterin arkasında çoğu zaman bir kış akşamı vardır. Kombi çalışır, yanında bir elektrikli ısıtıcı, mutfakta fırın, banyoda çamaşır makinesi ve su ısıtıcısı. Bunların hepsi sayaçtan gelen tek bir besleme kablosunun ucundaki ana şalterden geçer. Ana şalterin giriş vidası yıllar içinde gevşemişse temas alanı küçülür ve ısı orada birikir. Isınan vida şalterin içindeki termik parçayı da ısıtır; şalter aşırı yük görmüş gibi açar. Soğuyunca kalkar, yük gelince yine düşer. Bu tablo kısa devre değildir, ama bir kısa devreden daha sinsidir, çünkü her açışta vida biraz daha kararır. Ana şalterin gövdesi ılıksa, plastiğinde kahverengi bir halka varsa ya da kapağın arkasından keskin bir koku geliyorsa o gece beklemeyiz. Gevşek giriş, sıkılarak değil, kararmış uç kesilip yeniden bağlanarak düzelir.

Yola çıkmadan önce sizden üç şey isteriz. Önce bütün grup sigortalarını aşağı indirin. Sonra ana şalteri bir kez kaldırın. Kalkıyorsa grupları teker teker kaldırın ve hangisinde düştüğünü söyleyin. O grup arızanın yeridir. Onu aşağıda bırakıp evin geri kalanını sabaha kadar açık tutabilirsiniz; buzdolabı ve kombi çoğu zaman başka gruptadır. Bütün gruplar aşağıdayken bile ana şalter düşüyorsa arıza ana şalterin kendisinde, girişinde ya da kaçak akım rölesindedir ve gece gelinecek tablo budur. İkinci sorum kokudur. Koku varsa ana şalteri aşağıda bırakın ve kapağı açmayın. Üçüncü sorum binadır. Merdiven ışığı yanıyor mu, komşunun zili çalıyor mu? Bina karanlıksa kesinti şebekededir ve beni değil, 186 arıza hattını ararsınız. Bu üç cevap yolda hangi parçayı çantanın üstüne koyacağımı belirler.

Caferağa binalarında sayaçlar genelde giriş katında ya da merdiven altında, yan yana bir dolapta durur. Sayacın kendisi, mührü ve sayaca kadar gelen kolon hattı dağıtım şirketinindir; Anadolu Yakası'nda bu AYEDAŞ'tır. Mühürlü sayacı açmayız, kapağını kaldırmayız, klemensine tornavida sokmayız. Benim işim sayacın çıkışından daireye giden kablo, dairenin ana şalteri ve panonun içidir. Koku sayacın üstünden geliyorsa, sayacın ekranı sönmüşse ya da sayacın klemens kapağı kararmışsa bunu size gösterir ve 186'yı aramanızı söyleriz. Koku sayacın çıkışındaki kablodan, yani mührün altından değil dışından geliyorsa o benim tarafımdır. Eski binalarda bu çıkış kablosu bazen alüminyum, bazen kesiti yetersiz eski bir NYM'dir. Sayaç çıkışında kararmış bir uç, daire panosundaki ana şalterin neden gece attığını çoğu zaman tek başına açıklar.

Yarım asırlık binada daireye gelen besleme alüminyumsa, uç yeni bir otomatik şalterin bakır klemensine doğrudan sıkılmışsa iki metal birbirini yer. Alüminyum yüzeyde ince bir oksit tabakası oluşur, bu tabaka iletken değildir ve temas noktası ısınır. Alüminyum ısınınca yavaşça akar, vida her kış biraz daha gevşer. Bu yüzden alüminyum ucu temizleyip oksit önleyici macunla ve alüminyum-bakır için yapılmış çift metal bir ek parçayla bakıra geçiririz. Ucu sadece sıkıp gitmek bir sonraki kışa kadar idare eder, sonra aynı gece çağrısı geri gelir. Besleme kablosunun tamamını yenilemek ayrı bir iştir; sayaç dolabından daireye kadar yeni bir bakır hat, kesiti dairenin yüküne göre seçilerek çekilir. Bunu o gece yapmayız. O gece ucu güvenli hale getirir, yenilemeyi keşif notu olarak yazarız.

Caferağa'da çok görülen bir hikâye: buşonlu kutu yıllar önce sökülmüş, yerine aynı raya Schneider Easy9 ya da Siemens 5SL otomatik sigortalar dizilmiş, son tadilatta da başa bir 30 mA kaçak akım rölesi eklenmiş. Röle takıldığı günden beri ara sıra atıyor, en çok da akşam ışıklar yanınca. Sebep çoğu zaman röle değildir. Eski tesisatta gruplar nötrü paylaşır: salonun prizinin fazı bir sigortadan, nötrü başka bir grubun buatından gelir. Röle fazdan çıkan akımla nötrden dönen akımı karşılaştırır. Nötr başka gruptan dönüyorsa röle bunu kaçak sanar ve atar. Röleyi değiştirmek bu durumu düzeltmez; yeni röle de atar. Ödünç nötrü bulmak için grupları tek tek ayırır, her grubun fazı ile nötrünün aynı yoldan gidip geldiğini ölçeriz. Bulduğumuz ödünç nötrü kendi grubuna bağlarız. Bu iş bir kaçak arama işidir ve 1.000 ile 2.000 TRY arasındadır.

Gece atan bir rölenin karşısında ilk iş onu suçlamak değil, test etmektir. Test düğmesine basıldığında atmayan röle bozuktur; görünüşte çalışıyor olması onu güvenli yapmaz. Atan ama açma süresi uzun olan röle de değişir. Bunu bir test cihazıyla ölçer, sonucu size yazarız. Röle sağlamsa ve yine atıyorsa sorun hattadır: ödünç nötr, ıslak bir balkon prizi, nemli bir banyo aspiratörü ya da rezistansı çatlamış bir su ısıtıcısı. 30 mA röleyi köprülemeyiz ve 300 mA'lik bir röleyle değiştirmeyiz. 300 mA bina girişinde yangına karşı kullanılır, dairede insanı korumaz. Röle değişecekse aynı hassasiyette, aynı aileden ve panonun tarağına uyan bir gövde takarız. Bu değişim 1.200 ile 2.400 TRY arasındadır. Yalnızca test ve açma süresinin yazılması 600 ile 1.000 TRY'dir ve cihazı değiştirmeden çıkarız.

Gece gelince amacım bütün tesisatı yenilemek değil, evi sabaha kadar güvenli ve mümkün olduğunca açık bırakmaktır. Ana şalterin girişi yanmışsa kararmış ucu keser, şalteri aynı değerde yenisiyle değiştirir, girişi doğru torkla bağlarız. Arızalı grup belliyse onu ayırır, geri kalanını açarız; buzdolabı, kombi ve aydınlatma çoğu zaman sabaha kadar çalışır. Sayaç tarafında bir sorun görürsem dokunmayız, 186'yı aramanızı söyler ve gördüğümü fotoğrafla gösteririz. Panoda açık kalmış bir bara, kapaksız bir boşluk ya da bantla tutturulmuş bir ek bırakmayız; geçici olarak kapattığımız yeri söyleriz. Gece ve resmi tatil çağrısının farkı gündüz listesine gömülü değildir, bu fark yola çıkmadan telefonda söylenir. Ev panosu arıza ziyareti 1.200 ile 2.800 TRY, ısınan bara ya da yanmış giriş 1.500 ile 3.500 TRY arasındadır. Parça ayrıca yazılır.

Caferağa yalnızca daire değildir; çarşı sokaklarında kafeler, şarküteriler, kuaförler ve küçük ofisler vardır. Dükkânda gece atan ana şalter, sabah açılışta soğuk vitrinin, kahve makinesinin ve kasanın çalışmaması demektir. Şarküterinin teşhir dolabı birkaç saat enerjisiz kalırsa ürün çöpe gider. Bu yüzden dükkân çağrısında önce soğutucuların hangi grupta olduğunu sorarız. Dükkânlarda sık gördüğümüz tablo, kahve makinesi, su ısıtıcısı ve tost makinesinin tezgâh arkasındaki tek bir prize ve tek bir 16 amperlik sigortaya bağlı olmasıdır. Sabah yoğunluğunda üçü birlikte çalışınca sigorta termikten açar, garson onu kaldırır, bir saat sonra yine düşer. Gece arızasında soğutucuları ayrı tutar, arızalı grubu ayırır ve dükkânı açılışa hazır bırakırız. Tezgâh arkası için cihaz başına hat sonra, keşifle ve kapanış saatinden sonra yazılır; çalışan dükkânın ortasında duvar açılmaz. Fatura dükkânın unvanına kesilir.

Çıkmadan önce size kısa bir not bırakırız. Birinci satır, ne bulduğumdur: hangi uç ısınmıştı, hangi grup ayrıldı, röle testi ne verdi. İkinci satır, ne değiştirdiğimiz ya da sıktığımdır ve değişen parça size teslim edilir. Üçüncü satır, o gece bilerek yapmadığımız iştir. Caferağa'da bu üçüncü satır çoğu zaman şunlardan biridir: sayaç çıkışından daireye yeni bakır besleme, buşondan kalma panonun yenilenmesi, topraksız iki damarlı hattın değişmesi ya da ödünç nötrlerin bütün dairede ayrılması. Bunları arıza faturasına gömmeyiz, ayrı keşifle ve ayrı fiyatla yazarız. Buşonlu pano yenileme işçiliği 4.000 ile 8.000 TRY, daire pano yenileme işçiliği 3.500 ile 7.500 TRY arasındadır. Tam daire tesisat yenileme ayrı bir sayfanın konusudur. Not sizin içindir; bir sonraki elektrikçi de aynı kâğıttan okur, tahminle başlamaz.