Battalgazi Mahallesi, Sultanbeyli

Battalgazi'den gelen bu çağrı çoğu zaman kiracıdan gelir ve kışa aittir: 'Yarı bodrumda oturuyoruz, arka duvar toprağa bakıyor. Yağmur yağdı mı iki üç gün sonra sabaha karşı kaçak akım rölesi atıyor; kaldırıyoruz, bazen aynı gece bir daha atıyor. Arka odanın duvar dibinde boya kabardı, beyaz bir tuz tabakası var, priz kapağının kenarı yeşillenmiş. Buzdolabının kapağına dokununca hafif karıncalanıyor. Yazın hiçbir şey olmuyor.' Bu tarifte üç ayrı ipucu vardır ve üçü aynı yere işaret eder. Birincisi mevsimdir: arıza yağmurla gelir, kurak haftada kaybolur, yazın yoktur; sabaha karşı atması tesadüf değildir, gecenin en soğuk saatinde bağıl nem en yüksektir ve soğuk duvar yüzeyinde yoğuşma kılcal nemin üstüne eklenir. İkincisi yerdir: tuz çiçeklenmesi, kabaran boya ve yeşillenen priz hep aynı duvardadır, o da toprağa yaslanan duvardır; iç bölme duvarlardaki prizlerde bu belirti yoktur. Üçüncüsü rölenin davranışıdır: röle bir cihaz çalıştığında değil, yük yokken ve saat belliyken atar; bu, yük akımıyla ilgili bir arıza değil, tesisatın kendisinden toprağa sızan bir kaçak demektir. Karıncalanma ayrı bir uyarıdır. Buzdolabı o duvardaki prize takılıysa ve prizin koruma iletkeni ya bağlı değilse ya da nemli kasada faz ile koruma iletkeni arasında bir sızıntı yolu oluşmuşsa, cihazın gövdesi küçük bir gerilim taşır; röle atmıyorsa ya daire panosunda röle yoktur ya da aydınlatma gibi o grup rölenin dışındadır. Bu yüzden ilk iş bellidir: toprağa yaslanan duvardaki prizler kullanılmaz, o prizlere uzatma kablosuyla yük bindirilmez, röle 'belki geçmiştir' diye arka arkaya kaldırılmaz, buzdolabı iç duvardaki bir prize taşınır ve keşif istenir. Rölenin değiştirilmesi çözüm değildir; röle doğru çalışmış, ıslak duvardaki kaçağı haber vermiştir. Duvarın kurutulması da elektrikçinin işi değildir; nemin kaynağı dışarıdadır ve o iş su yalıtımcısının ve bina sahibinindir.

Battalgazi'nin eğimli sokaklarında bina yola bir cepheden sıfır kotla, arka cepheden bir buçuk iki metre toprak altından girer. Bu arka duvar çoğu zaman yalıtımsız bir perde ya da briket duvardır; dışında ne membran ne drenaj borusu ne de çakıl dolgu vardır, bahçe toprağı doğrudan duvara yaslanır. Yağmur suyu toprağı doyurur, duvar suyu emer ve su, tuğla ile sıvanın gözeneklerinde kılcal çekimle yukarı tırmanır. Yükselen su yalnız su değildir; toprağın sülfat ve nitrat tuzlarını da taşır. Su iç yüzeyden buharlaşırken tuzlar geride kalır, sıvada beyaz bir çiçeklenme yapar ve bu tuzlar nemçekerdir: duvar kuru görünse bile havadaki nemi tutar, sıvayı iletken kılar. Döşemeden otuz ile yüz santimetre arasında kalan bu bant, tam da sıva altı priz kasalarının yerleştirildiği yüksekliktir. Kasanın içinde faz, nötr ve koruma iletkeni birbirine birkaç santimetre uzaklıkta klemenslere girer; prizin pirinç yayları ve vidaları aynı kasanın içindedir. Islak sıva ve tuz, kasanın arkasından ve boru ağzından içeri işler; faz klemensi ile koruma iletkeni ya da metal kasa arasında yüksek dirençli ama sürekli bir sızıntı yolu kurar. Bu yol birkaç miliamper kaçak demektir ve birkaç prizin kaçağı toplanınca 30 mA rölenin eşiğine ulaşır; röle, nemin en yüksek olduğu sabaha karşı atar. Aynı nem pirinci oksitler: yeşil bakır oksidi yayın esnekliğini bozar, fişle temas yüzeyi küçülür, temas direnci artar ve buzdolabı ya da ısıtıcı gibi sürekli yük altında priz ısınır, plastik kararır, ekşi koku o kokudur. Kablo tarafında durum daha sessizdir: PVC yalıtım suya dayanır ama bakır damar nemli kasada klemens ucundan içeri doğru yeşillenir, kılcal yolla kılıfın altına yürür ve kesit küçülür. Dairede röle yoksa bu zincirin sonu farklıdır: kaçak akım kimseyi uyarmaz, iletken gövdeli cihazlar koruma iletkeni üzerinden değil dokunan elin üzerinden deşarj olur, karıncalanma budur. Dairede röle varsa ve aydınlatma gibi gruplar rölenin dışındaysa, ıslak duvardaki bir anahtar ya da aplik aynı tehlikeyi taşır. Bu yüzden nemli duvar bir boya sorunu değil, bir tesisat sorunudur ve nem kurutulmadan ya da tesisat o duvardan çıkarılmadan düzelmez. Nem boyası, iç yüzeye sürülen su itici ya da odaya konan nem alıcı duvarın içindeki suyu değiştirmez; kılcal yükseliş dışarıdan kesilmedikçe sürer.

Keşif panoda değil duvarda başlar, çünkü arızanın haritası duvarın haritasıdır. Nem ölçer toprağa yaslanan duvarda döşemeden on, otuz, altmış ve yüz santimetre yükseklikte ve bir metre aralıkla okunur; aynı okuma karşıdaki iç bölme duvarda tekrarlanır. Toprak tarafı duvarda alt kotta yüksek, yukarı çıktıkça düşen bir profil, iç duvarda ise düz ve düşük bir okuma, nemin kaynağının dışarıdaki toprak olduğunu söyler; profil yukarıda da yüksekse ya da tavana doğru artıyorsa iş değişir, o zaman üstten bir sızıntı vardır ve o başka bir nottur. Termal kamera soğuk ve ıslak bölgeyi gözle görünür kılar; ıslak sıva buharlaşma nedeniyle çevresinden birkaç derece soğuktur ve priz kasalarının o soğuk lekenin içinde kalıp kalmadığı tek karede okunur. Sonra prizler haritalanır: dairedeki her priz, anahtar ve aplik, hangi duvarda ve döşemeden kaç santimetre yükseklikte olduğuyla yazılır; toprak tarafı duvardakiler ayrı işaretlenir. Panoda röle ve otomatlar okunur; röle var mı, hangi gruplar altında, aydınlatma dışarıda mı. Ölçüm ana şalter kapalı ve iki kutuplu test cihazıyla gerilim yokluğu doğrulandıktan sonra başlar. Önce hat hat: her linyenin fazı ve nötrü otomattan ve nötr barasından ayrılır, cihazlar prizlerden çekilir, 500 V DC ile faz–PE, nötr–PE ve faz–nötr yalıtımı ölçülür. Kuru bir iç duvar linyesi yüzlerce megaohm okur; toprak tarafı duvarın linyesi aynı dairede birkaç megaohm hatta bir megaohmun altını okur, ıslak haftada daha da düşer. Sonra priz priz: şüpheli linyedeki prizler kasadan sökülür ve her kasanın kendi klemensinde ölçülerek kaçağın hangi kasalarda toplandığı bulunur; çoğu zaman en alt kottaki iki üç priz kaçağın tamamını taşır. Kasalar açıkken içine bakılır: beyaz tuz, yeşil oksit, kararmış pirinç, boru ağzından gelen nem izi ve koruma iletkeninin gerçekten bağlı olup olmadığı. Aynı anda ev sahibine kaçağın nereden geçtiği gösterilir: ölçü cihazının bir probu kasanın arkasındaki ıslak, tuzlu harca, öteki probu faz klemensine dokundurulur ve yüzey kaçak direnci okunur; birkaç yüz kiloohm hatta daha düşük bir değer, arızanın kablonun yalıtımının delinmesinden değil, tuzlanmış harcın nemle iletken hâle gelip gövdeye yol vermesinden kaynaklandığını gözle gösterir. Bir kuru hafta ve bir ıslak hafta ölçümü yan yana konabiliyorsa konur; iki değer arasındaki fark, nemin tesisat üzerindeki etkisinin tartışmasız kaydıdır ve bina sahibine yazılı verilir. Keşfin sonunda ortaya iki liste çıkar: ıslak banttaki ve iptal edilecek prizler ile sağlam duvarlardaki ve kalacak prizler.

Onarımın ilkesi tektir: tesisat ıslak banttan çıkar, ıslak bant tesisattan çıkmaz. Toprak tarafı duvardaki alt kot prizler iptal edilir; iletkenler kasada boşta bırakılmaz, panodan ya da en yakın kuru buattan sökülür; sökülemeyen uç tek tek kesilip ısıyla büzüşen makaronla körlenir, kasanın boru ağzı kanal macunuyla nem sızdırmaz kapatılır ki duvardaki nem boru içinden kılcal yolla panoya ya da öteki buatlara yürümesin; kalan boş kasa kapakla kapatılır ve o kapağa 'iptal' yazılır. Islak kasaya yeni priz takmak, kasayı silikonla doldurmak ya da 'nemli yer prizi' diye IP44 bir prizi aynı ıslak kasaya oturtmak çözüm değildir; nem kasanın arkasından ve boru ağzından gelir, prizin önündeki kapak onu durdurmaz. Yeni hat ıslak bandın üstünden çekilir: halojensiz, alev yürütmeyen sıva üstü kanal ya da boru, döşemeden en az yüz yirmi santimetre, nem profiline göre daha yukarı; kanal duvarın ıslak kesiminde tutmayan dübel yerine yukarıdaki kuru kesimden, mümkün olan en sığ delikle ya da hiç delmeden MS polimer montaj yapıştırıcısıyla sabitlenir; perde duvara derin delik, varsa dıştaki nem bariyerini delmek demektir. Kablo 3×2,5 mm² NYM ya da halojensiz boruda 3×2,5 mm² H07Z1-U'dur; koruma iletkeni yeni hatla birlikte panodan gelir, eski ıslak kasadan ödünç alınmaz. Prizler sıva üstü, kapaklı, IP44'tür; kapak toza ve sıçrayan damlaya karşıdır, kılcal neme karşı değil, bu yüzden prizin yeri kapağından önemlidir. Bağlantılar yaylı klemens ve yüksükle yapılır; vida altında ezilmiş çok telli iletken nemli ortamda ilk gevşeyen ve ilk oksitlenen bağlantıdır. Islak duvar grubu panoda kendi 30 mA RCBO'suna alınır; böylece bu duvarda ileride yeniden gelişebilecek bir kaçak yalnız o grubu düşürür, dairenin ışığını ve öteki odaları karartmaz. Buzdolabı ve varsa derin dondurucu kendi hattına ve kendi RCBO'suna alınır; nemli duvarın kaçağı yüzünden gece boyu enerjisiz kalan bir buzdolabı, o ailenin bir haftalık yiyeceğidir. İç duvarlardaki sağlam prizler kalır; ancak hepsinin koruma iletkeni sürekliliği ve bir ohmun altındaki direnci ölçülüp yazılır. Dairede hiç röle yoksa pano başında ana 30 mA röle ya da grup RCBO'ları eklenir; röle, nemli duvarı kurutmaz ama o duvara dokunan eli korur. İş biterken her yeni hat 500 V DC ile yeniden ölçülür, röle ve RCBO'lar test cihazıyla açma süresi ve akımı için sınanır, iptal edilen kasaların fotoğrafı çekilir ve keşifteki kuru–ıslak değerlerle birlikte yazılı rapora konur. Raporun son satırı her zaman aynıdır: nemin kaynağı dışarıdadır, dıştan membran, drenaj ve kılcal kesici enjeksiyon su yalıtımcısının işidir; tesisat o duvardan çıkarılmıştır, duvar kuruyana kadar o duvara yeni priz açılmaz.